معطوفعليه داراى يك حكم و مانند شىء واحد مىباشند و از طرف ديگر فاء ، جمله قبل را به عنوان سبب براى تحقق جمله بعد بيان مىكند و سبب و مسبب ملازم يكديگر هستند ، لذا وجود ضمير در جمله معطوف بر خبر ، براى ارتباط بين جمله خبر و مبتدا كفايت مىكند . همچنين عكس اين صورت كه عبارت است از اينكه در جمله خبر ، رابط باشد ولى در جمله معطوف بر جمله خبر رابط نباشد نيز اين گونه است زيرا در اين صورت جمله معطوف كه در حكم جمله خبر است ، وجود رابط در معطوفعليه آن ، براى ارتباط آن با مبتدا كفايت مىكند ، مانند آيه شريفه :
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً
« الحج / 63 »
شاهد : وجود رابط در جمله خبر و معطوفعليه « أنزل من السماء ماء » كه ضمير « هو » در « أنزل » است مىباشد كه عود به « اللّه » كه اسم « أنّ » است مىكند ، و همين براى ارتباط جمله معطوف و بدون رابط « تصبح الأرض مخضّرة » به مبتدا « اللّه » كافى مىباشد و حرف عطف آن نيز فاء سببيه است . اين آيه براى موردى بود كه جمله معطوفعليه كه خبر است مشتمل بر ضمير رابط بوده ولى جمله معطوف بر خبر ، كه در حكم خبر است ، ضمير رابط ندارد . و مثال براى جايى كه جمله معطوفعليه كه خبر است داراى رابط نيست بلكه جمله معطوف بر آن داراى ضمير رابط است ، قول ذي الرمة مىباشد :
« و إنسان عيني يحسر الماء تارة * فيبدو ، و تارات يجمّ فيغرق » « 1 »
شاهد : در عدم وجود رابط در جمله معطوفعليه « يحسر الماء تارة » كه خبر براى « إنسان عيني » است مىباشد كه در جمله معطوف به آن « يبدو » رابط - كه ضمير مستتر است - وجود دارد كه اين خود كفايت از ذكر و وجود رابط در جمله معطوفعليه كه خبر است مىكند .
معناى شعر : « سياهى چشمم ، گاهى آب - اشك چشم - كم است پس به همين دليل سياهى چشمم ظاهر مىشود و مرتبههاى زيادى بسيار مىشود آب - اشك چشم - كه در اين صورت سياهى چشمم در آن اشكها غرق مىشود و ناپيداست . »
هامش
( 1 ) - شرح أبيات مغني اللبيب : 7 / 79 ، شرح الاشموني : 3 / 96 ، همع الهوامع : 1 / 98 .