المسألة الثانية : دوّمين مسألهاى كه پيرامون ضمير فصل مطرح است ، فايده و ارزش كلامى ضمير فصل است ، كه بايد گفت : فايدهء ضمير فصل سه امر است كه يك فايده آن لفظى و دو فايده ديگر آن معنوى مىباشد :
1 - فايده لفظى آن عبارت است از اينكه از آغاز كلام - در وقت ذكر ضمير فصل - متكلم اعلام و اظهار مىكند به اينكه بعد ضمير فصل ، خبر براى اسم قبل از آن است و يكى از توابع براى آن اسم نمىباشد و به همين جهت اين ضمير به ضمير فصل نامگذارى شده زيرا فارق و مميز خبر از تابع است و اگر اين ضمير نبود احتمال داشت توهّم شود كه اسم دوّم يكى از توابع براى اسم اوّل است ، مانند آيه شريفه :
أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
« الأعراف / 157 »
شاهد : در اين است كه اگر ضمير فصل « هم » نبود توهّم مىشد كه « المفلحون » بدل يا عطف بيان يا صفت براى « اولئك » است لكن با آمدن آن ، اين توهّم رفع مىشود و معين مىشود كه خبر براى « اولئك » است . و به اين ضمير ضمير « عماد » يعنى اساس و تكيهگاه محكم نيز مىگويند ؛ زيرا وضوح معناى كلام و اينكه مابعد از ضمير فصل ، خبر است و با آن كلام تمام مىشود ، معتمد و متكى به ذكر ضمير فصل است و گرنه معناى كلام بدون ضمير فصل يك نحوه ابهام دارد زيرا معلوم نيست اسم دوّم خبر يا تابع است .
در اينجا ذكر دو نكته لازم است :
1 - اكثر نحويين تنها همين فايده را براى ضمير فصل ذكر كردهاند كه اين اشتباه است بلكه دو فايده ديگر معنوى نيز دارد .
2 - اكثر نحويين در مقام بيان ارزش لفظى ضمير فصل گفتهاند كه ضمير فصل ، موجب تمييز خبر از صفت است در حالى كه به جاى « صفت » ذكر « تابع » بهتر است زيرا گاهى ضمير فصل در كلام واقع مىشود با آنكه جاى توهّم خبر با صفت نيست ، مانند آيه شريفه :
كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ
« المائدة / 117 » كه « الرقيب » هرگز نمىتواند صفت براى ضمير مخاطب مفرد در « كنت » باشد تا ضمير فصل « أنت » رافع اين توهّم باشد زيرا هرگز از ضمير صفت آورده نمىشود ، بلكه گفته شده است