را ذكر كردهاند . زمخشرى در تفسير آيه شريفه :
أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
« البقرة / 5 »
هرسه فايده ضمير فصل را بيان كرده و گفته است : فايده ضمير فصل ، اين است كه اوّلا دلالت بر اين نكته دارد كه اسمى كه بعد از آن مىآيد خبر براى اسم قبل است و صفت براى آن نمىباشد و ثانيا فايده آن تاكيد كلام است و ثالثا حتميت و ايجاب اينكه ارزش و فايدهء مسند - كه در آيه شريفه فلاح و رستگارى است - ثابت براى مسنداليه - كه متقين در آيه است - مىباشد و براى غير از آن نمىباشد . « 1 »
المسألة الثالثة : في محله : سومين مسأله پيرامون ضمير فصل ، درباره محل اعرابى آن است كه آيا اصلا محلى از اعراب دارد يا خير ؟ و اگر محل اعراب دارد ، اعراب محلى آن به چه اعتبارى است ؟ البته مىدانيم كه ضماير هيچگونه اعراب لفظى نخواهند گرفت لذا اگر قائل شويم كه ضمير فصل اعراب خواهد داشت بايد قائل به اعراب محلى براى آن شويم . بصريون اعتقاد دارند كه اين ضمير نه لفظا و نه محلا اعراب ندارد ، لكن در بين خودشان در علت عدم اعراب محلى آن اختلاف است كه اكثر آنان مىگويند : اين ضمير صورتا به شكل اسم است لكن در واقع حرف است ، لذا چون حرف محل اعرابى ندارد ، اين اسم نيز محلى از اعراب نخواهد داشت . مصنف كتاب مىگويند : بنابراين مبنا ، هيچگونه اشكالى بر آنان وارد نيست .
لكن بعضى ديگر از آنان مانند خليل بن احمد مىگويند اين ضمير اسم است ولى با اين وجود محلى از اعراب ندارد مانند اسماء افعال در قول كسانى كه قائل هستند كه اسماء افعال ، معمول هيچ عاملى قرار نمىگيرند و همانند « ال » موصوله كه اسم بوده و هرگز معمول عاملى قرار نمىگيرد ، لذا اين ضمير نيز همانند اين دو اسم مىباشد و لذا محل اعراب ندارد .
و قال الكوفيون : و از طرف ديگر كوفيون مىگويند : ضمير فصل اسم است و محل اعراب دارد ، لكن بين آنان اختلاف در كيفيت اعتبار محل اعرابى آن وجود دارد ، كسايى مىگويد محل اعراب ضمير فصل ، به حسب و به اعتبار اعراب اسم
هامش
( 1 ) - الكشاف : 1 / 46 .