من اللّه و فتح قريب » نيست بلكه عطف بر جملهء
تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ
« الصف / 10 » است كه از اين جمله ، اراده انشاء شده و به معناى فعل امر « آمنوا باللّه و رسوله » است و در اين صورت عطف در آيه از باب عطف جمله انشائيه بر انشائيه است هر چند جملهء معطوفعليه لفظا خبريه است ، و به همين جهت كه از « تؤمنون » اراده « آمنوا » شده است فعل « يغفر » و « يدخلكم » كه بعد از آن ذكر مىشود مجزوم شدهاند زيرا فعل مضارع در جواب فعل امر مجزوم مىشود و اين خود كاشف از انشايى بودن فعل « تومنون » است و ابن مسعود نيز به جاى « تؤمنون » آيه را به صورت ، « آمنوا » قراءت كرده است كه اين مؤيّد انشايى بودن جمله « تومنون » است ، زيرا قراءات مختلف قرآن ، تفسير يكديگرند .
و لا يقدح في ذلك : در اينجا مصنف كتاب دو اشكال كه ممكن است بر جواب زمخشرى وارد شود بيان مىكند و سپس هردو را رد مىكند و مىگويد : ضرر و ضربه وارد نمىكند بر جواب زمخشرى ، اينكه :
1 - در دو جمله انشائيهاى كه زمخشرى بيان كرد ، فاعل آن دو متفاوت است زيرا در جمله انشائيه تاويلى « تؤمنون » كه معطوفعليه است فاعل « مؤمنين » به قرينه اوّل آيه
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا » *
است و در جملهء انشائيه « بشّر المؤمنين » فاعل نفس مبارك رسول معظم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است ، در حالى كه بايد فاعل دو جمله طلبيه كه عطف برهم شدهاند متحد باشد .
2 - اشكال دوّمى كه بر جواب زمخشرى و رد او به تمسك صفار و آن جماعت به آيه براى اثبات صحت عطف جمله انشايى بر خبرى ، ممكن است وارد شود اين است كه جمله « تومنون » تفسير « تجارة » در اوّل آيه است :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ ، تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ
« الصف / 10 »
و چون « تجارة » لفظى مفرد و جمله انشائيه نيست بلكه حكم خبر را دارد بنابراين مفسّر آن نيز بايد خبرى باشد پس در نتيجه « تومنون » جمله خبريه است « 1 »
هامش
( 1 ) - ر . ك . مغني الأديب : 2 / 15 .