عطف الخبر على الإنشاء و بالعكس
متن منعه البيانيون ، و ابن مالك في شرح باب المفعول معه من كتاب التسهيل و ابن عصفور في شرح الإيضاح و نقله عن الأكثرين . . .
شرح دوّمين مسأله - بعد از مسأله اقسام عطف - در بحث عطف ، حكم عطف جملهء انشائيه بر جملهء خبريه و بالعكس است كه آيا اين نوع عطف جايز است يا خير ؟
بايد دانست كه تمامى علماى بلاغت و اكثر علماى نحو مانند ابن مالك در شرح باب مفعول معه از كتاب « التسهيل » و ابن عصفور در شرح كتاب « الإيضاح » اين نوع عطف را ممنوع دانستهاند و ابن عصفور اين ممنوعيت و منع را نقل مىكند و مىگويد أكثر نحويين نيز اين اعتقاد را دارند . بنابراين مثال « قام زيد و اضربه » كه عطف جمله انشائيه « اضربه » بر جمله خبريه است ، و مثال « اضربه و قام زيد » كه عطف جمله خبريه « قام زيد » بر جمله انشائيه است ، جايز نمىدانند ، زيرا تخالف معطوف و معطوفعليه موجب عدم صحت عطف مىباشد .
و أجازه الصفّار : لكن قاسم بن على صفار از نحويون مكتب اندلس و از شاگردان ابن عصفور ، و گروه ديگرى از علماى نحو اين نوع عطف را اجازه دادهاند در حالى كه آنان استدلال به مانند اين آيه شريفه مىكنند كه از باب عطف جملهء انشائيهء « و بشّر المؤمنين » بر جمله خبريه
نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِيبٌ
« الصف / 13 » است .
زمخشرى « 1 » در رد اين قول به استدلالكنندگان به اين آيه براى اثبات صحت عطف جملهء انشائيه بر خبريه گفته است : « بشّر المؤمنين » عطف بر « اخرى تحبّونها نصر
هامش
( 1 ) - الكشاف : 4 / 526 و 527 .