شاهد اوّلا در نصب « تقضيني » بعد از « أو » به واسطه « أن » مقدّر است كه تاويل به مصدر « قضاء » برده شده است ، ثانيا عطف آن به واسطه « أو » بر مصدر متوهّم فعل قبل « لزوم » كه فرضا تصوّر وجود آن شده است مىباشد ، و تقدير توهّمى عبارت اين گونه است : « ليكوننّ لزوم منّي أو قضاء منك لحقّي »
و منشأ اين توهّم ، اتحاد معنوى بين تقدير توهّمى با معناى اصل مثال است زيرا معناى توهّمى مثال : « بايد بوده باشد لزوم و اجبار از ناحيه من بر تو تا زمان ادا كردن از ناحيه تو درباره حق من » با معناى اصل مثال : « هرآينه الزام مىكنم تو را تا اينكه ادا كنى حقم را » يكى است .
و منه : از قبيل عطف بر مصدر متوهّم قبل ، اين آيه شريفه است :
قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ
« الفتح / 16 »
در قراءت ابي بن كعب « 1 » كه « يسلموا » را به نصب قراءت كرده است ، و شاهد در تاويل رفتن اين فعل به واسطه « أن » مقدّر و عطف آن بر مصدر متوهّم فعل قبل است به طورى كه گويا آيه اين گونه فرض و توهّم شده است : « ليكن منكم قتال لهم أو إسلام منهم »
لكن در قراءت جمهور قراء كه « يسلمون » با نون است دو تركيب احتمال دارد :
1 - عطف فعل « يسلمون » بر « يقاتلون » كه در اين صورت « أو » عاطف فعل بر فعل است ، ابو البقاء « 2 » و زمخشرى « 3 » اين رأى را اختيار كردهاند .
2 - عطف جمله « يسلمون » بر جمله « يقاتلونهم » است كه چون جمله « يقاتلونهم » استينافيه است به تبع آن جمله معطوف نيز حكم آن را داشته و استينافى مىگردد و در اين صورت « أو » عاطف جمله بر جمله است ، و قائل اين قول « 4 » زجاج است . بايد توجه داشت در بيان اين تقدير اخير كه از جمله « هم
هامش
( 1 ) - ر . ك . الكشاف : 4 / 338 ، مجمع البيان : 5 / 115 .
( 2 ) - إملاء ما منّ به الرحمن : 2 / 238 .
( 3 ) - الكشاف : 4 / 338 .
( 4 ) - البيان : 2 / 377 .