توهّم اينكه معطوفعليه منصوب است به معطوف اعراب نصب داده شده است ، مانند قول بعضى از مفسرين و نحويين در آيه شريفه :
إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ وَ حِفْظاً مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ مارِدٍ
« الصافات / 6 و 7 »
كه گفتهاند : « حفظا » عطف بر « زينة » است كه توهّم شده مفعول له است ، به اين صورت كه گويا معنا و تقدير فرضى و توهّمى آيه ، اين گونه است : « إنا خلقنا الكواكب في السماء الدنيا زينة للسماء و حفظا من كلّ شيطان مارد » كه « حفظا » عطف بر « زينة » كه مفعول له توهّمى در قبل مىباشد شده است ، زيرا معناى اين تقدير فرضى و توهّمى با اصل آيه يكى است و فرقى ندارد لذا اين نحويين و مفسرين مىگويند [ « و حفظا » إنّه عطف على معنى « إنا زيّنا » ] كه بيان كنند منشا توهّم ، اتحاد معنوى اصل آيه ، با تقدير توهّمى آن است و در ضمن قابل ذكر است كه دربارهء اين نوع عطف در موارد قرآنى از عبارت عطف بر توهّم كه مناسب با شأن قرآن نيست ، استفاده نمىشود بلكه گفته مىشود : عطف بر معنى است .
و يحتمل أن يكون : بايد دانست كه در تركيب اعرابى « حفظا » دو احتمال ديگر نيز هست :
1 - مفعول له براى فعل محذوف باشد كه « حفظا » در اين صورت عطف بر توهّم نشده ، بلكه خود جزء جملهء مستقلى است و تقدير آيه اين گونه است : « و حفظا من كل شيطان زيناها الكواكب » كه عامل محذوف آن « زيّنا » مىباشد كه مؤخّر و مقدّر است .
2 - مفعول مطلق براى فعل محذوف باشد ، و تقدير آيه اين گونه است :
« حفظناها حفظا » .
و أمّا المنصوب فعلا : قسم دوّم عطف بر توهّم منصوب بودن معطوفعليه آنجاست كه معطوف و معطوفعليه فعل مىباشند و فعل دوّم ، عطف بر فعل اوّل شده به توهّم و فرض اينكه فعل اوّل منصوب مىباشد ، مانند اين آيه شريفه به قراءت غيرمشهور « 1 » :
وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ
« القلم / 9 » كه « يدهنوا » به واسطه فاء
هامش
( 1 ) - إملاء ما منّ به الرحمن : 2 / 266 ، الكشاف : 4 / 586 .