همانطور كه جميع نحويين اين آيه شريفه را در قراءت كسايى و حمزه كه « يذرهم » به جزم قراءت مىكنند ، مانند تركيب سيرافى و ابو على فارسى در آن آيه تركيب مىكنند :
مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ وَ يَذَرُهُمْ
« الأعراف / 186 »
و مىگويند : « يذرهم » عطف بر محل « لا هادى له » است كه محلا مجزوم است و جواب براى جمله شرط « من يضلل اللّه » است . بنابراين همانطور كه در اين آيه شريفه فعل « يذرهم » عطف بر محل جواب شرط شده و مجزوم گرديده ، در آيه مورد بحث نيز « أكن » عطف بر محل جمله جواب مىشود و مجزوم مىگردد و تنها تفاوت اين آيه با آيه بالا اين است كه در اين آيه « يذرهم » عطف بر محل جواب براى شرط مذكور است و در آيه بالا « أكن » عطف بر محل جواب براى شرط مقدّر است و اين تفاوت ضرر به اصل استدلال نمىزند .
و ابن انبارى « 1 » و مكى بن ابيطالب « 2 » و شيخ طبرسى « 3 » و زمخشرى « 4 » اين نظريه - رأى ابو على فارسى و سيرافى - را اختيار كردهاند .
و يردّه أنّهما : رد مىكند رأى و قول ابو على فارسى و سيرافى درباره مجزوم دانستن محل « أكن » بنابر عطف بر محل « أصّدّق » كه آن را جواب شرط مقدّر مىدانند ، اينكه همانا اين دو نفر قبول دارند كه جزم در فعل مضارع اگر بر آن فاء داخل نشده و قصد جزاء و جواب از آن شده باشد ، بعد از جمله طلبيه مثل « ائتني اكرمك » به واسطه شرط مقدّر و مضمر است و تقدير عبارت اين گونه « إئتني إن تأتني اكرمك » مىباشد زيرا فعل جزاء و جواب ، يا بايد در جواب شرط مذكور مانند : « إن تضربه أضربه » و يا در جواب شرط مقدّر مانند : « إئتني اكرمك » باشد . حالا با توجه به اين مقدمه كه مورد قبول ابو على فارسى و سيرافى است ، مىگوئيم در آيه « لولا أخّرتنى . . . فاصّدّق » جمله « فاصّدّق » كه متشكل از فاء و مابعدش است در موضع و محل جزم نيست زيرا نه جواب براى شرط مقدّر و نه جواب براى شرط مذكور است بلكه فعلى است كه در جواب نفى و طلب بوده و بر آن فاء مىباشد به همين
هامش
( 1 ) - البيان : 2 / 441 .
( 2 ) - مشكل إعراب القرآن : 2 / 381 .
( 3 ) - مجمع البيان : 5 / 293 .
( 4 ) - الكشاف : 4 / 544 .