است و هم دلالت بر صحت قول فراء در مقابل ديگر نحويين حتى كسايى نيز مىكند زيرا در هردو مثال اعراب اسم « إنّ » مخفى است و ظاهر نمىباشد .
و اجيب عن الآية بأمرين « 1 » : از استدلال و تمسك كسايى و فراء به اين آيه شريفه براى اثبات نظريه خود به دو سبك جواب داده شده است :
الأوّل : خبر « إنّ » محذوف بوده و قبل از « الصابئون » در تقدير است و « من آمن باللّه . . . » كه كسايى و فراء مىگويند خبر « إنّ » مىباشد اشتباه است بلكه اين خبر براى « الصابئون » بوده و دليل و قرينه بر آن خبر محذوف نيز مىباشد و آيه در تقدير اين گونه است : « إن الذين آمنوا و الذين هادوا آمنون » و قرينه بر تقدير لفظ « آمنون » يعنى در امان شدگان ، ذكر خود « من آمن . . . » مىباشد ، و همچنين مىتوان خبر را « مأجورون » يا « فرحون » در تقدير گرفت زيرا « مأجورون » و يا « فرحون » در روز قيامت همان
« مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ »
هستند لذا در آخر آيه جمله
« فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ »
به عنوان نتيجهء آن خبر ذكر شده است ، بنابراين جمله بعد از « إنّ » و اسم و خبرش يك جمله مستأنفه است كه « الصابئون » مبتدا و « النصارى » عطف بر آن و
« مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ »
خبر آن مىباشد ، بنابراين در آيه « الصابئون » اساسا عطف بر محل اسم « إنّ » نشده است تا گفته شود : اين عطف دليل بر صحت عطف بر محل اسم « إنّ » قبل از آمدن خبر است ، زيرا اوّلا : « الصابئون » مبتداست در حالى كه بحث در عطف است و ثانيا : خبر قبل از « الصابئون » در تقدير است .
و يضعّفه أنّه حذف من الأوّل : لكن ضعيف و رد مىكند اين جواب را ، اينكه كثيرا قرينه بر حذف لفظى ، اوّل و در جلو و قبل از ذكر ذىالقرينه آورده مىشود سپس از كلام بعد ، آن لفظ حذف مىگردد در حالى كه در آيه بنابراين جواب ، در اوّل ، لفظى حذف شده سپس قرينه بر آن آمده كه اين اين خلاف روال و سبك حذف و قرينه بر آن است .
و الثاني : دوّمين سبك و شيوه در رد استدلال كسايى و فراء به آيه در اثبات مدعاى خود ، اين است كه « من آمن باللّه و اليوم الآخر » هرچند خبر « إنّ » بتوان فرض
هامش
( 1 ) - ر . ك . الإنصاف : 1 / 187 ، الإملاء : 1 / 221 ، البيان : 1 / 299 ، مجمع البيان : 2 / 224 ، الكشاف : 1 / 660 .