و ابتني على هذا امتناع مسائل : بر اين اساس كه در عطف بر محل ، وجود محرز اعراب محلى معطوفعليه شرط است ، چند مسأله و حكم نحوى كه پيرامون امتناع و غلط بودن بعضى از استعمالات مىباشد مطرح مىگرديد و بيان مىشود كه حكم امتناع و عدم صحت همگى آنها مبتنى و متفرع بر اين شرط است زيرا در آن استعمالات ، اين شرط وجود ندارد :
المسألة الاولى : در مثال : « إنّ زيدا و عمرو قائمان » كه معطوف قبل از آمدن خبر است ، عطف « عمرو » بر محل « زيدا » كه در اصل مبتدا و مرفوع بوده است غلط است ؛ زيرا محرز و طالب و عامل رفع محل « زيدا » وجود ندارد ، زيرا عامل رفع ، عامل معنوى ابتدائيت و تجرّد از عوامل لفظى بود كه با آمدن عامل لفظى « إنّ » از بين رفته و زايل شده است و ديگر « زيدا » داراى محل رفع نيست .
المسألة الثانية : مثال « إنّ زيدا قائم و عمرو » كه معطوف بعد از استكمال خبر است و به « عمرو » رفع داده شده بنا بر اينكه عطف بر محل « زيدا » شده است نيز صحيح نيست ؛ زيرا طالب و محرز رفع محل « زيدا » كه عامل معنوى ابتدائيت مىباشد با آمدن « إنّ » ديگر وجود ندارد . بايد توجه داشت هرچند رفع « عمرو » در اين مثال بنا بر عطف بر محل « زيدا » صحيح نيست لكن بنا بر اينكه مبتدا بوده كه خبر آن محذوف است صحيح مىباشد به اين صورت كه اصل مثال اين گونه است :
« إنّ زيدا قائم و عمرو قائم »
و أجاز هذه بعض البصريين : لكن بعضى از نحويين مكتب بصره ، عطف « عمرو » را بر محل « زيد » در مانند مثال « إنّ زيدا قائم و عمرو » را اجازه دادهاند ، زيرا آنان شرط سوم را كه وجود محرز است اساسا قبول ندارند و بايد دانست كه اين گروه مثال اوّل « إنّ زيدا و عمرو قائمان » را جايز نمىدانند لكن علت منع را در اين مثال عدم وجود محرز ندانسته بلكه به جهت مانع ديگرى ، آن مثال را صحيح نمىدانند و آن مانع عبارت است از اينكه در آن مثال توارد عاملين - إنّ و ابتدائيت - بر معمول واحد كه آن خبر - قائمان - است لازم مىآيد ، زيرا اگر بگوئيم « عمرو » بنا بر عطف بر محل « زيدا » مرفوع است يعنى ابتدائيت اوّليه قبل از دخول ناسخ باعث
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — صفحة 107
مساهمون: غلامعلى صفايى
ص١٠٧