رفع محلى « زيدا » شده است و از آن طرف نيز « إنّ » در كلام وجود دارد كه نصب لفظى به « زيدا » مىدهد ، در اين صورت « قائمان » از يك طرف خبر از « عمرو » كه در حقيقت عامل آن ابتدائيت است بوده و از طرف ديگر خبر از « زيدا » است كه عامل آن « إنّ » است مىباشد بنابراين « إنّ » چون خبر مىخواهد « قائمان » را رفع مىدهد و از طرف ديگر ابتدائيت نيز چون خبر مىخواهد و تنها « قائمان » در كلام موجود است ، آن هم « قائمان » را بايد رفع دهد كه در اين صورت بايد گفت هردو عامل عمل بر آن خبر مىكنند ، و مىدانيم توارد و عمل دو عامل بر معمول واحد جايز نيست ، لذا اين گروه از بصريين مثال اوّل را به اين جهت منع كردهاند .
و أجازهما الكوفيون : علماى نحو مكتب كوفه هردو مثال را صحيح مىدانند ، زيرا كه آنان اوّلا وجود محرز را شرط نمىدانند بنابراين در مسألهء اوّل مثال « إنّ زيدا و عمرو قائمان » را صحيح مىدانند ، زيرا آنان در عطف « عمرو » بر محل بعيد « زيدا » وجود محرز در حال حاضر را شرط نمىدانند و ثانيا آنان قائل هستند به اينكه « إنّ » و حروف مشبّهة بالفعل تنها بر مبتدا عمل مىكنند و به آن اعراب نصب مىدهند و بر خبر عمل نمىكنند و رفع آن بنا بر خبريت در جمله اسميه از قبل است و عامل آن در جمله اسميه غيرمنسوخه هرچه بوده الآن نيز همان است ، بنابراين توارد عاملين در مثال لازم نمىآيد و رفع « قائمان » بنابر عامل واحدى است كه قبل از دخول « إنّ » در خبر عمل كرده است و آن عامل به نظر كوفيون مبتداست . و در مسألهء دوّم مثال « إنّ زيدا قائم و عمرو » را نيز صحيح مىدانند زيرا آنان وجود محرز را در عطف « عمرو » بر محل « زيد » را نيز شرط نمىدانند .
لكن شرط الفراء : ابو زكريا يحيى بن زياد فراء كه يكى از نحويون مكتب كوفه است براى صحت رفع اسم معطوف بنا بر عطف بر محل معطوفعليه در مسأله اوّل - كه معطوف قبل از آمدن خبر است - شرط كرده است كه بايد اعراب اسم « إنّ » مخفى بوده و ظاهر نباشد بنابراين بايد آن اسم يا مبنى بوده و يا اعراب تقديرى داشته باشد تا اينكه معطوف و معطوفعليه ظاهرا و لفظا تنافر اعرابى نداشته باشند ، زيرا اصل در اعراب اين دو ، اتحاد لفظى در اعراب است لذا او مثال « إنّ زيدا
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — صفحة 108
مساهمون: غلامعلى صفايى
ص١٠٨