شاهد : عدم وقوع باء زائده بر « اللّه » كه فاعل « كفى » دو مفعولى است ، مىباشد .
معناى آيه : « نگه داشت خداوند مؤمنين را از جنگ » .
و الضرورة : موضع استعمال باء زائدهء ضروريه ، بر فاعل أفعال در اشعار عرب به جهت ضرورت و تنظيم قوافى اشعار است ، مانند قول قيس بن زهير از شعراى جاهلى و از شجاعان عرب ، در واقعهاى كه بين او و بين ربيع بن زياد اتفاق افتاد كه ربيع زره او را دزديد و او در عوض شتران شيرده ربيع و قبيلهاش را به مكه برد و فروخت :
« ألم يأتيك و الأنباء تنمي * بما لاقت لبون بني زياد » « 1 »
شاهد : زيادت باء بر فاعل فعل « يأتيك » كه « ما » موصوله است مىباشد .
تركيب شعر : همزه براى استفهام و « يأتيك » فعل و مفعول و اين از موارد نادرى است كه « لم » جزم نداده است و جملهء ( و الأنباء تنمى ) جملهء معترضه و باء زائده « ما » موصوله در محل رفع ، فاعل « يأتيك » و جملهء بعد صله و « لبون » فاعل « لاقت » و مضاف به « بنى زياد » و ضمير عائد در صله كه مفعول بوده است « لاقته » حذف شده است .
معناى شعر : « آيا نرسيده است تو را - و خبرها پخش مىشود - آنچه كه برخورد كرده است آن چيز را شتران بنى زياد » .
قال ابن الضائع : ابن ضايع از نحويين مكتب اندلس مىگويد : اين باء ، باء زائده بر فاعل نمىباشد و اين شعر از مصاديق باب إعمال يعنى باب تنازع است ، زيرا « يأتيك » فاعل ، و « تنمي » مفعول مىخواهد و تنها يك كلمه شأنيّت معمول براى يكى از اين دو را دارد و آن « ما لاقت » است ، و در باب تنازع براى رفع تنازع دو نظريه وجود دارد :
1 - قول بصريين : عمل به متنازع دوّم داده و به متنازع اوّل ضمير مطابق آن اسم معمول مىدهيم .
هامش
( 1 ) - شرح شواهد المغني : 1 / 328 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 2 / 353 ، لسان العرب : 15 / 492 ، الخزانة : 3 / 534 ، اللباب : 84 و 325 ، الإنصاف : 3 ، الخصائص : 1 / 333 ، الكتاب : 2 / 68 ، حاشية الصبان : 2 / 222 .