است و فاء ، فاء رابطه است زيرا اين جمله ، جواب شرط محذوف مىباشد و تقدير اين گونه بوده است : « هذا - إن كان هذا عذابكم فليذوقوه - حميم » .
2 - « هذا » مبتدا نبوده تا فاء زائده بر خبر آن آيد بلكه محلا منصوب مىباشد و مفعول فعل محذوف « فليذوقوا » است كه « فليذوقوه » آن را تفسير مىكند و چون فاء در جملهء مفسّر محذوف ، فاء رابطه بوده است بنابراين در جملهء مفسّر مذكور نيز ، رابطهء بين جواب و شرط مىباشد و اصل آيه اين گونه بوده است :
« إن كان كذلك فليذوقوا هذا فليذوقوه » و در اين صورت « حميم » خبر براى مبتدا محذوف « هو » است . « 1 »
و مثال ديگرى كه براى دخول فاء بر خبرى كه فعل نهى است آورده شد ، از كلام عرب نبوده و مثالى غير مسموع از عرب است .
و فاء در آن حكايت ديگر ، رابط جواب شرط محذوف است كه كلّ جمله شرط و جزاء خبر براى « أخوك » مىباشد و تقدير حكايت اين گونه است : « أخوك إن كان هذا فوجد » .
و من زيادتها : از موارد زيادت فاء اين قول شاعر در بيان كيفيت دفاع خصم او در هنگام شمشير زدن شاعر است :
« لمّا اتّقى بيد عظيم جرمها * فتركت ضاحي جلدها يتذبذب » « 2 »
شاهد : دخول فاء زائده بر جواب « لمّا » است زيرا فاء رابطه هرگز بر جواب « لمّا » داخل نمىشود بهخلاف نظر ابن مالك كه قائل است : جواب « لمّا » شرطيه به فاء رابطه نياز دارد .
تركيب شعر : « لمّا » شرطيه « اتّقى » فعل ماضى از باب افتعال و ضمير مستتر مفرد مذكر فاعل آن و جار و مجرور متعلّق به آن و « جرم » فاعل « عظيم » فاء زائده « تركت » جواب جمله شرط و « ضاحي » مفعول آن است و مضاف به « جلدها » جملهء
هامش
( 1 ) - براى تحقيق دربارهء تركيبهاى مختلف اين آيه شريفه مراجعه شود به : مشكل إعراب القرآن : 2 / 252 ، البيان :
2 / 317 ، الإملاء : 2 / 212 ، مجمع البيان : 4 / 482 .
( 2 ) - شرح أبيات مغني اللبيب : 4 / 54 ، شرح شواهد المغني : 1 / 473 .