و مثل جمله جوابى كه در صدر آن « كأنّما » قرار دارد ، مانند :
مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً
« المائدة / 33 »
و مثل جمله جوابى كه در صدر آن ادات شرط است ، مانند :
وَ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ
« الأنعام / 35 »
شايان ذكر است كه مىتوان بعضى از اين اقسام غير مذكور را در بعضى از اقسام ششگانه مذكور دانست ، و در اين شعر جملههاى جوابيهاى كه واجب است بر آنها فاء داخل شود بيان شده است :
اسمية ، طلبية و بجامد * و بما و لن و بقد و بالتسويف
3 - در بيان ملاك وجوب دخول فاء جملهء جواب گفته شده است كه جملهء جوابى كه نمىتواند در محل جمله شرط در جملات شرطيه واقع شود ، واجب است فاء بر آن جمله جواب داخل شود ، لكن بعضى از جملات مانند جمله جوابى كه فعل آن مضارع مثبت و مجرد از حرف تنفيس است و يا فعل آن مضارع مقرون به « لا » نافيه است كه اين دو جمله مىتوانند در محل شرط واقع شوند ولى با اين وجود فاء رابطه بر اين دو داخل مىشود ، مانند :
مَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ
« المائدة / 95 »
فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا يَخافُ بَخْساً
« الجنّ / 13 »
بنابراين آن ملاك براى بيان موارد وجوب دخول فاء بر جمله جواب ، جامع نمىباشد ، لكن بايد دانست كه اكثر علماء در اين دو مورد ، جمله جواب را جمله اسميه به حذف مبتدا مىدانند و مىگويند به همين جهت فعل مضارع كه در محل خبر است مجزوم نشده است و دخول فاء به جهت اسميه بودن جمله جواب است بنابراين آن ملاك ، جامع مىباشد و تقدير جواب اين دو آيه اين گونه است :
« فهو ينتقم اللّه منه » و « فهو لا يخاف بخسا » . « 1 »
هامش
( 1 ) - براى تحقيق در اين بحث مراجعه شود به شذور الذهب : 341 و قطر الندى : 99 .