نثر نيز وجود دارد لكن بسيار كم است . و از اين قبيل است حديث نبوى منقول از ابى بن كعب دربارهء كيسهاى كه پيدا كرده بود و در آن صد دينار بوده است . او از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله سؤال مىكند و بعد از دستور پيامبر به اعلانكردن آن در سه سال ، و در مورد سال چهارم حضرت مىفرمايند دوباره پيدا شدن آن را اعلام كن آن وقت :
« فإن جاء صاحبها و إلّا استمتع بها » . « 1 »
شاهد : حذف فاء جواب بر جمله فعليه انشائيه « استمتع بها » كه واجب است فاء بر آن داخل شود مىباشد و بايد دانست كه « إلّا » مركب از « إن » شرطيه و « لا » نافيه است كه فعل شرط آن « جاء » به قرينه « جاء » اوّل حذف شده است همانطور كه كل جملهء جواب شرط اوّل نيز به جهت وضوح آن محذوف مىباشد و تقدير اين حديث اين گونه است : « فإن جاء صاحبها فردّت إليه و إن لا يجىء استمتع بها » .
معناى حديث : « اگر صاحب آن صره - كيسه - آمد پس كيسه را به او بده و اگر نيامد استفاده كن از آن » .
نكته : 1 - علت دخول فاء بر اين جملههاى جواب اين است كه ارتباط لفظى بين جمله جواب و شرط برقرار نمايد . ولى اگر فعل در جمله جواب توسط ادات شرط مجزوم بود و يا اساسا جمله جواب صلاحيت وقوع در محل شرط را داشته باشد اين خود موجب ارتباط بين اين دو جمله مىگردد و بايد دانست كه در بين تمامى حروف ، فاء براى اين نحوه ارتباط بين شرط و جواب مىباشد زيرا فاء داراى معناى سببيت و تعقيب است بنابراين متناسب با جمله شرط و جزاء مىباشد زيرا جزاء ، مسبب و متعقب از شرط است .
2 - بعضى از جملههاى جواب - غير از اين شش مورد - هستند كه واجب است بر آنها فاء داخل شود ، مثل جمله جوابى كه در صدر آن ادات نفى به غير از « لا و لم » مثل « ما » نافيه باشد ، مانند :
إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ
« المائدة / 67 »
هامش
( 1 ) - صحيح البخارى : 3 / 166 .