نمىتوان گفت كه مجرور در تأويل بصريين مسؤول عنه است ، زيرا اگر شما بگوئيد :
« سألت بسببه » اين عبارت اقتضا ندارد كه مجرور مسؤول عنه باشد ، بلكه مجرور علّت و سبب سؤال بوده و مسؤول عنه نمىباشد ، بنابراين لازمهء قول بصريين اين است كه مجرور مسؤول عنه نبوده بلكه علّت سؤال باشد كه در اين صورت اين قول با قاعدهء فوق - مجرور بعد از مادهء سوال مسؤول عنه است - مطابقت نداشته و جملهء سؤاليه از مسؤول عنه خالى مىباشد در حالى كه ركن اصلى اين جمله ، مسؤول عنه است ، و سياق آيه همانطور كه ملاحظه مىشود سؤال درباره خداوند رحمان ، از يك فرد آگاه و خبير است نه سؤال به سبب خداوند رحمان مىباشد .
مكى ابن ابيطالب « 1 » ، ابو البقاء « 2 » ، علامه طباطبايى « 3 » قائل به قول غير بصريين هستند و مىگويند باء به معناى « عن » است .
العاشر : دهمين معناى باء ، استعلاء بوده و مترادف كلمهء « على » مىباشد ، مانند قول خداوند متعال :
وَ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا ما دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً
« آل عمران / 75 » كه باء به معناى « على » است زيرا مادهء « أمن » با « على » متعدّى مىشود و هرفعلى كه با حرف جر خاصى متعدّى مىگردد اگر حرف جرّ ديگرى جاى آن حرف جر قرار گرفت ، آن حرف ديگر داراى معناى آن حرف جرّ خاص مىباشد و چنان كه در آيه مذكور در كتاب از سورهء يوسف ملاحظه مىشود ماده « أمن » دوبار ذكر گرديده و در هر دوجا متعدّى به « على » شده است .
شاهد ديگرى بر اينكه باء داراى معناى « على » است ، شعر راشد بن عبد ربّه مىباشد . او از شعراى صدر اسلام و از صحابى پيامبر است ، روزى قبيلهء بنو ظفر او را با هديهاى نزد بت خود در دامنهء كوه فرستادند و او بعد از گذاشتن هديه نزد آن بت كه نام آن سواع بوده است ، مىبيند كه دو روباه هدايا را خورده و سپس بر آن بت بول مىكنند . آنگاه او آگاه به حقيقت و خدا نبودن آن بتها شده و اين اشعار را
هامش
( 1 ) - مشكل إعراب القرآن : 2 / 135 .
( 2 ) - الإملاء : 2 / 165 .
( 3 ) - الميزان : 15 / 234 .