در بين نحويين دربارهء فعلى كه قبل از اين معناى باء ذكر مىشود و متعدى با آن مىگردد اختلاف شده است . گروهى از نحويين گفتهاند : وقوع باء مجاوزت فقط بعد از مشتقات مادهء « سؤال » است مانند :
الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً
« الفرقان / 59 » و بايد گفت كه در اينجا باء معناى « عن » دارد به جهت اينكه همواره مادهء « سؤال » با « عن » متعدى مىشود ، مانند :
يَسْئَلُونَ عَنْ أَنْبائِكُمْ
« الأحزاب / 20 » .
ولى گروه ديگرى از نحويين معتقدند كه وقوع باء به اين معنا مختص مادهء « سؤال » نبوده بلكه بعد از افعال ديگرى نيز مىآيد ، مانند قول خداوند متعال :
يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمانِهِمْ
« الحديد / 12 »
زيرا باء در آيه به معناى « عن » است .
معناى آيه : « روزى كه مىبينى مردان مؤمن و زنان مؤمن را كه نور ايمان در مقابل و از طرف راستشان تلألؤ مىكند » .
چنان كه شيخ طوسى « 1 » نيز اين رأى را اختيار نموده لكن علامه طباطبايى « 2 » قائلند به اينكه باء در آيه معناى « في » دارد .
و تأوّل البصريون : نحويون بصره معتقدند كه اصلا باء به معناى « عن » نمىباشد و بر اساس اين نظريه ، در آيه
( فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً )
مىگويند : باء به معناى سببيّت است ، كه در اين صورت معناى آيه اين گونه مىشود : « سؤال كن به سبب آن ، شخص آگاهى را » .
و فيه بعد : و در اين تأويل ، بعد و دورى از حقيقت مطلب است ، زيرا سؤال ، داراى چهار ركن است : 1 - سائل . 2 - مسئول . 3 - مسؤول به ( الفاظ استفهام ) 4 - مسؤول عنه يعنى شيئى كه دربارهء آن سؤال مىشود كه همواره بعد از حرف جرّى واقع مىشود كه آن حرف جرّ بعد از مادهء « سؤال » قرار دارد ، لكن بر اين اساس
هامش
2 - مجازى : مانند« فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً »كه در اينجا گويا بوسيلهء سؤال جهل از ضمير مجرور دور كرده مىشود . براى تحقيق معناى مجاوزت مراجعه شود به : النحو الوافي : 2 / 429 . حاشية الصبان : 2 / 223 .
( 1 ) - التبيان : 9 / 525 .
( 2 ) - الميزان : 27 / 655 .