لكنّ قومي و ان كانوا ذوي عدد * ليسوا من الشّر في شيء و إن هانا
« فليت لي بهم قوما إذا ركبوا * شنّوا الإغارة فرسانا و ركبانا » « 1 »
شاهد : معناى بدليت داشتن باء « بهم » است .
معناى شعر : « پس اى كاش براى من بدل از آنان - قوم شاعر - قوم و قبيلهاى بود كه اينچنين صفت داشتند كه اگر سوار بر مركبهاى خود مىشدند متفرق مىشدند به جهت غارتكردن در حالى كه اسبسواران و شترسواران بودند » .
بايد دانست كه نصب « الإغارة » بنابر مفعول لاجله براى فعل « شنّوا » است به خلاف ابو عمرو جرمى از علماى نحو مكتب بصره كه قائل است كه بايد مفعول له نكره باشد ، و « فرسان » جمع « فارس » است و « ركبان » جمع « راكب » به معناى سواره بر اسب يا شتر است لكن به قرينه « فرسانا » مراد از آن در اينجا سواره بر شتر است .
الثّامن : هشتمين معناى باء مقابله است به اين معنا كه باء بيان مىكند كه فعل ما قبل در مقابل و عوض از شيء ما بعد است ، بنابراين هميشه اين باء داخل بر اشيائى مىشود كه عوض از چيز ديگرى هستند ، مثل : « اشتريته بألف درهم » يعنى « خريدم او را در مقابل و عوض هزار درهم » .
و از همين معناى مقابله است ، بائى كه در اين آيهء شريفه
ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
« النحل / 32 » است ولى معتزله مىگويند : معناى باء در آيه ، سببيّت است . لكن ما قرار نمىدهيم باء در آيه را ، باء سببيّت چنان كه معتزله در اين آيه گفتهاند ، و هرچند جميع مفسّرين و نحويين در اين حديث نبوى : « لن يدخل أحدكم الجنّة بعمله » « 2 » گفتهاند كه معناى باء در « بعمله » سببيّت است كه صحيح نيز مىباشد . زيرا بنا بر قول معتزله در آيه لازم مىآيد كه عمل انسان در دنيا سبب دخول به بهشت باشد و مسبّب كه دخول به بهشت است بدون سبب كه عمل در دنيا
هامش
( 1 ) - همع الهوامع : 2 / 21 ، شرح ابن عقيل : 1 / 577 ، شرح شواهد المغني : 1 / 69 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 2 / 302 ، اللباب : 400 ، البهجة المرضية : 122 ، الحدائق الندية : 228 ، شرح ابن عقيل : 2 / 19 ، شرح الاشموني : 2 / 220 .
( 2 ) - كنز العمّال : 4 / ح 10410 . و در حديث ديگرى كه از اسامة بن شريك نقل شده ، بعد از اين مطلب به حضرت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گفتند : « قالوا : و لا أنت يا رسول اللّه ، قال : و لا أنا إلّا أن يتغمدنى اللّه برحمة منك » .