يمينا . . . » اين قول ابن مالك در اين حديث مىباشد .
معناى حديث : « اگر كسى قسمى بخورد و پس از آن بگويد : إن شاء اللّه ، پس محققا استثناء كرده قسم خود را - به اينكه اگر خدا خواست - پس اگر مخالفت قسم كرد كفارهاى بر ذمهء او نيست » زيرا خدا نخواسته است .
و فيه نظر : و در اين قول ابن مالك در ارتباط با زائده بودن « على » در حديث ، اشكال است ، زيرا مادهء « حلف » به محلوف عليه يعنى چيزىكه بر آن قسم خورده مىشود با « على » متعدّى مىگردد ، مانند : « حلفته على كذا » و در حديث « يمينا » هر چند به معناى خود قسم است لكن مجازا از آن ، اراده مقسم عليه كه همان محلوف عليه مىباشد ، شده است بنابراين معناى حديث اين گونه مىشود : « اگر كسى قسم بخورد بر چيزى كه قسم خورده مىشود به آن سپس بگويد إن شاء اللّه . . . » . پس « على » بنابراين توجيه غير زائده است .
التّاسع : نهمين معناى « على » استدراك و اضراب مانند « لكن » است ، مانند قول أبى خراش هذلى از شعراى اسلامى و مخضرم در سوگ قتل برادرش « عروة » و نجات پسرش « خراش » در نزاعى كه بين اين دو و افراد قبيله بنورزام و بنوبلال واقع شد و آن دو مغلوب شدند و يكى از افراد بنوبلال « خراش » را از اسارت نجات داد :
حمدت إلهي بعد عروة إذنجا * خراش و بعض الشّر أهون من بعض
« فو اللّه لا أنسى قتيلا رزئته * بجانب قوسى ما بقيت على الأرض
على أنّها تعفو الكلوم و إنّما * نوكّل بالأدنى و إن جلّ ما يمضي » « 1 »
شاهد : در معناى « على » در بيت آخر مىباشد كه استدراك از كلام سابق « لا أنسى » است .
تركيب شعر : « لا أنسى » جواب قسم « قتيلا » مفعول به و جمله « رزئته » صفت براى آن و « بجانب قوسى » متعلّق به شبه فعل عموم صفت دوّم براى « قتيلا » است و « قوسى » اسم مكانى است كه آن نزاع در آن واقع شده ، « ما » مصدريه توقيتيه ، و
هامش
( 1 ) - شرح أبيات مغني اللبيب : 3 / 252 ، شرح شواهد المغني : 1 / 421 ، شرح ابن يعيش : 3 / 117 .