الثامن : هشتمين معناى « على » زائده است كه بر دو قسم است : 1 - زائده تعويضيه ، 2 - زائدهء غير تعويضيه .
قسم اوّل مانند قول شاعر :
« إنّ الكريم و أبيك يعتمل * إن لم يجد يوما على من يتّكل » « 1 »
شاهد : در زائده تعويضيه بودن « على » است زيرا اصل مصرع دوّم « إن لم يجد يوما من يتّكل عليه » بوده است زيرا « يجد » متعدّى بنفسه است و مفعول آن « من » موصول مىباشد و جمله بعد از « من » موصول ، صله آن مىباشد ، كه واجب است در جمله صله ضمير رابط باشد و آن ضمير در اينجا مفعول « يتكل » بوده است و چون ماده « اتكال » با « على » متعدّى شود ، بنابراين جار و مجرور حذف شده و عوض آن جار « على » قبل از « من » موصول اضافه شده است ، و اين « على » نمىتواند متعلّق به « يجد » باشد زيرا اين فعل متعدّى به نفس است ، اين تركيب را ابن جنى قائل است .
تركيب شعر : « إنّ » حرف مشبهة بالفعل « الكريم » اسم آن ، واو در « و أبيك » واو قسم مىباشد كه متعلّق به « اقسم » محذوف است و « أبي » مجرور و مضاف به ضمير خطاب ، و كلّ جمله ، جملهء معترضه است و « يعتمل » خبر براى « إنّ » ، « إن » حرف شرط و « لم يجد » فعل شرط ، و ضمير غايب مستتر در آن فاعل و راجع به « الكريم » است . « يوما » ظرف آن و « من » موصوله در محل نصب بنا بر مفعوليت و « يتكلّ » فعل و ضمير مستتر در آنكه راجع به « الكريم » است فاعل آن ، و كلّ جمله صله موصول مىباشد و ضمير عائد و جار آن « عليه » حذف شده است و به جاى آن حرف جر « على » قبل از موصول اضافه شده است و جواب جملهء شرط به قرينه مصرع اوّل محذوف مىباشد .
معناى شعر : « همانا شخص كريم - قسم به جان پدرت - خود دست به كار مىشود اگر روزى نيابد كسى را كه اعتماد و تكيه بر او نمايد » .
هامش
( 1 ) - شرح أبيات مغني اللبيب : 3 / 241 ، شرح شواهد المغني : 1 / 419 ، الكتاب : 1 / 518 ، همع الهوامع : 2 / 22 ، الخزانة : 4 / 252 ، لسان العرب : 11 / 475 ، شرح الكافية : 2 / 342 ، شرح الاشموني : 2 / 222 .