صورت استعمالى پنجم « عسى » كه سوّمين قسم در بين اين سه عدد - الثّالث و الرابع و الخامس - مىشود ، اين گونه است كه بعد از اسم « عسى » اسم مشتق قرار گيرد و اين قسم بسيار قليل است ، مانند قول شاعر :
« أكثرت في العذل ملّحا دائما * لا تكثرن إنّي عسيت صائما » « 1 »
شاهد : در وقوع اسم مشتق در خبر « عسى » مىباشد .
معناى شعر : « زيادهروى كردى در بدگوئى درحاليكه تو مصّر بر بدگوئى هستى دائما ، نبايد تو زيادهروى كنى - در بدگوئى من - بدليل اينكه اميدوارم كه من امساككننده و پرهيزكننده باشم از بدگوئى تو » .
كذا قالوا : اين گونه در ارتباط با شعر قبل بعضى از علما تركيب كردهاند ، لكن صواب و قول حقّ اين است كه اين شعر از مواردى است كه خبر « عسى » مضارع مجرد بوده و « صائما » خبر آن فعل مضارع « أكون » است و جمله در تقدير اين گونه مىباشد : « عسيت أكون صائما » زيرا در اين تركيب ابقاء و باقى گذاردن « عسى » بر استعمال اصلى خود ، كه خبر آن بايد فعل باشد ، است و مطابقت اصلكردن در تركيب بهتر از مخالفت با آن است .
صورت استعمالى چهارم « عسى » و دوّمين قسم در بين اين سه عدد - الثّالث و الرابع و الخامس - اين گونه است كه بعد از اسم « عسى » فعل مضارع مقرون به حرف تنفيس - سين - باشد ، و اين استعمال بسيار بسيار كم است ، مانند قول قسام ابن رواحه سنبسي از شعراى جاهلى در تحريص و تحريك به خونخواهى و قصاص گروهى از قبيله طئ از گروه ديگرى از آن قبيله بعد از جنگ بين اين دو گروه ، كه پس از آن يك حالت انتظار براى جنگ مجدد و قصاص ايجاد شده بود :
« عسى طيّىء من طيّىء بعد هذه * ستطفىء غلّات الكلى و الجوانح » « 2 »
هامش
( 1 ) - شرح أبيات مغني اللبيب : 3 / 341 ، شرح شواهد المغني : 1 / 445 ، شرح ابن عقيل : 1 / 324 ، همع الهوامع :
1 / 130 ، الخزانة : 4 / 77 ، شرح الاشموني : 1 / 259 .
( 2 ) - شرح أبيات مغني اللبيب : 3 / 344 ، شرح شواهد المغني : 1 / 445 ، همع الهوامع : 1 / 130 ، شرح ابن يعيش :
7 / 118 ، الخزانة : 4 / 87 .