غايب قراءت گردد ، در اين صورت « الذين » محلا مرفوع بنا بر فاعليت براى آن فعل قلبى و « أنّ » و صله آن بدل از آن نمىباشد بلكه محلا منصوب بوده و سد مسد دو مفعول آن فعل مىباشد . و اين قول چهارم در استعمال اوّل « عسى » نظريهء ابن مالك است .
الاستعمال الثاني : صورت استعمال دوّم « عسى » اين گونه است كه بعد از آن « أن » مصدريه و فعل مضارع ذكر شود و « عسى » اسناد به همين اسم مؤوّل داده شود يعنى اسم مؤول فاعل باشد كه در اين صورت « عسى » تامه خواهد بود ، زيرا ديگر نيازى به خبر منصوب ندارد و بدون آن ، كلام يصح السكوت عليه مىباشد ، مانند :
« عسى أن يقوم زيد » كه معناى آن اين گونه مىباشد : « اميد است قيامكردن زيد » . لكن ابن مالك قائل است كه همواره « عسى » ناقصه است و در اين استعمال دوّم نيز « أن » و فعل سد مسد اسم و خبر شدهاند .
الثّالث و الرّابع و الخامس : صورت استعمالى سوم « عسى » اين گونه است كه بعد از اسم آن ، فعل مضارع مجرد از حروف آيد ، مانند قول هدبة بن خشرم در زندان كه به جهت كشته شدن زيادة بن بدر ، و عدم قبول ديه از طرف خاندان زيادة ، در مدينه قصاص شد و او اوّل كسى بود كه در اين شهر قصاص شد :
« عسى الكرب الّذى أمسيت فيه * يكون وراءه فرج قريب » « 1 »
شاهد : وقوع فعل مضارع مجرد از حروف در خبر « عسى » است .
تركيب شعر : « عسى » فعل مقاربه « الكرب » اسم آن و « الذى » صفت براى آن است و جملهء « أمسيت فيه » صله است و « يكون » خبر « عسى » و « وراء » ظرف و خبر مقدّم براى « يكون » و مضاف به ضمير غايب و « فرج » اسم مؤخر آن و « قريب » صفت براى « فرج » است و ضمير در « فيه » و « وراءه » راجع به « الكرب » مىباشد .
معناى شعر : « اميد است اندوهى كه مىگذرانم روزگار را در آن ، باشد در وراء آن فرج و گشايش قريبى » : شايان ذكر است كه اين قسم ، قليل الاستعمال است .
هامش
( 1 ) - شرح أبيات مغني اللبيب : 3 / 338 ، شرح شواهد المغني : 1 / 443 ، شرح ابن عقيل : 1 / 327 ، شرح ابن يعيش :
7 / 117 ، أوضح المسالك : 1 / 224 ، شرح الاشموني : 1 / 260 ، همع الهوامع : 1 / 130 ، الخزانة : 4 / 81 ، التصريح على التوضيح : 1 / 206 ، الكتاب : 1 / 599 ، اللباب : 403 .