قولي و عوا منطقي « عسى أن تروا هذا الأمر من بعد هذا اليوم تنتضى فيه السيوف و تخان فيه العهود » حتى يكون بعضكم أئمة لأهل الضلالة و شيعة لأهل الجهالة . « 1 »
شاهد : در معناى خوف و هراس داشتن « عسى » تامه از وقوع فاعل ناخوشايند از ديد متكلم است .
معناى شاهد : « خوف است از ديدن شما اين امر خلافت را بعد از امروز در حالى كه كشيده شده است در ارتباط با آن ، شمشيرها و خيانت شده است درباره آن ، عهدها » .
و تستعمل على أوجه : « عسى » در عبارات عرب به هفت صورت استعمال مىشود :
أحدها : به صورت « عسى » ناقصه كه بعد از آن اسم و خبر ذكر شده باشد و خبر آن فعل مضارعى است كه بر آن « أن » مصدريه قرار دارد ، مانند : « عسى زيد أن يقوم » . و درباره اعراب اين صورت بين نحويين اختلاف شده است و در اين ارتباط چهار قول در مسأله است :
الف : قول جمهور نحويين است كه مىگويند : اعراب و تركيب جمله در اين صورت مانند اعراب و تركيب جمله فعل ناقصه است و همانطور كه در « كان زيد يقوم » ، « زيد » اسم « كان » و « يقوم » خبر آن است در اينجا نيز « زيد » اسم « عسى » و « أن يقوم » مؤوّل به مصدر « القيام » يا « قيامه » خبر آن است . به همين جهت ابن مالك در بيان مشابهت « عسى » و افعال مقاربه با افعال ناقصه مىگويد :
ك « كان » « كاد » و « عسى » لكن ندر * غير مضارع لهذين خبر
بر اين قول اشكالى شده است به اين گونه كه خبر در اين صورت مؤوّل به مصدر است و اسم معنا مىباشد ، و مخبرعنه و اسم « عسى » اسم ذات مىباشد و هيچوقت حدث و اسم معنا ، عين اسم ذات نمىباشد و حمل بر آن نمىگردد در حالى كه بايد خبر وقتى كه مفرد است و جمله نمىباشد ، مشابه مبتدا در اسم ذات
هامش
( 1 ) - نهج البلاغة : ط 139 / 427 .