اين فرق را محمد بن احمد مشهور به ابن خباز از نحويين مكتب بغداد ذكر كرده است و هيچگونه تبصره و قيدى به اين قاعده نزده است . لكن ابن مالك اين قاعده را على الإطلاق قبول ندارد و مىگويد : در جايى اعادهء جار بر معطوف واجب است كه « حتّى » متعيّن و مشخّص براى عاطفه بودن نباشد ، در اين صورت براى فرق گذاردن بين « حتّى » عاطفه با جاره ، اعادهء جار معطوفعليه ، بر معطوف لازم مىشود امّا در جايى كه امكان اشتباه نيست ، اعادهء جار لزومى ندارد ، مانند قول شاعر :
« جود يمناك فاض في الخلق حتّى * بائس دان بالإساءة دينا » « 1 »
شاهد : در عدم اعادهء جار معطوفعليه « الخلق » بر معطوف « بائس » مىباشد كه با « حتّى » عطف شده است . و عاطفه بودن « حتّى » در شعر و عدم اشتباه آن با « حتّى » جاره روشن است ، چون شاعر در مقام مدح مخاطب است و اگر « حتّى » به معناى « إلى » بود ، شعر داراى مدح كامل و عالى نبود ، زيرا شاعر اثبات كرد كه مخاطب تنها به دوستان خود كمك مىكند و به دشمنان خود كمك نمىكند ، كه اين خود يك نوع ذم است .
معناى شعر : « بخشش دست راست تو عموميّت دارد بين مردم حتّى انسان فقيرى كه قرار داده است بدكارى - و ظلم به تو - را دين براى خود » .
نكته : در بعضى از اشعار عرب و عبارات فصيحه به جاى لفظ « يدك » كلمهء « يمناك » به كار مىرود ، چون آن كار موردنظر مانند بخشش غالبا با دست راست واقع مىشود و از همين جهت در شعر « يمناك » استعمال شده است .
و هو حسن : و اين تقييد ابن مالك نيكو و صحيح است ، زيرا علامات فارقه در جايى آورده مىشود كه امكان اشتباه و التباس باشد ، بنابراين در جايى كه احتمال اشتباه نيست ، ذكر فارق ضرورتى ندارد ، لذا مطلق گذاردن قاعدهء همانطور كه ابن خباز بيان داشت صحيح نمىباشد .
هامش
( 1 ) - شرح شواهد المغني : 1 / 377 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 3 / 113 ، شرح الاشموني : 3 / 98 ، النحو الوافي :
3 / 583 ، الحدائق الندية : 336 ، همع الهوامع : 2 / 137 .