جملهء فعليهاى داخل شده است كه فعل آن ماضى مىباشد .
و مانند قول حضرت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله در مدح امير المؤمنين عليه السّلام :
« فلم أزل أنا و عليّ فى شىء واحد حتّى افترقنا في صلب عبد المطلب » . « 1 »
شاهد : دخول « حتّى » ابتدائيه بر جملهء فعليه ماضويه است .
معناى حديث : « پس پيوسته بودم من و على در يك شىء واحد در عالم خلقت ، تا اينكه جدا شديم ما در نسل عبد المطلب » زيرا پيامبر از نسل عبد اللّه بن عبد المطلب ، و امير المؤمنين از نسل ابو طالب بن عبد المطلب است .
و بايد دانست جملهاى كه بعد از « حتّى » ابتدائيه واقع مىشود محلى از اعراب ندارد چون جملهء مستأنفه مىباشد . از بين نحويين ابن عصفور و زجاج مىگويند محل اين جمله مجرور است لكن اين اشتباه است زيرا « حتّى » جاره تنها بر اسم داخل مىشود ، و وقوع جمله بعد از اين « حتّى » كاشف از عدم جاره بودن آن است .
و قد يكون الموضع صالحا لأقسام « حتّى » الثلاثة : گاهى محل و عبارتى كه در آن « حتّى » استعمال شده است صلاحيت دارد كه آن « حتّى » هركدام از اقسام سه گانهء خود - جاره ، عاطفه و ابتدائيه - باشد ، زيرا شرايط استعمال هركدام را داراست ، و در اين صورت بايد متكلّم با قرينه ، مراد خود را از « حتّى » بيان كند ، مانند قول شما كه مىگوئيد : « أكلت السمكة حتّى رأسها » .
در اين عبارت ، شما اختيار داريد كه اسم بعد از « حتّى » را ، بنا بر جاره بودن « حتّى » جر دهيد ، كه در اين صورت معناى مثال مىشود : « خوردم ماهى را تا سر آن » . و همچنين اختيار داريد كه آن اسم را بنا بر عاطفه بودن « حتّى » عطف بر « السمكة » كرده و نصب دهيد ، كه در اين صورت معناى مثال مىشود : « خوردم ماهى و سر آن را » . و همچنين اختيار داريد كه آن اسم را رفع دهيد بنا بر اينكه « حتّى » ابتدائيه است و اسم بعد از آن مبتدأ مىباشد كه خبر آن به قرينه فعل قبل محذوف
هامش
( 1 ) - مناقب ابن مغازلى : 89 ، متن حديث : عن أبى ذر قال : سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله يقول : كنت أنا و علىّ نورا على يمين العرش يسبّح اللّه ذلك النّور و يقدسه قبل أن يخلق اللّه آدم بأربعة عشر ألف عالم فلم أزل . . .