و إنّما قلنا : و گفتيم كه نصب فعل مضارع بعد از « حتّى » به واسطهء « أن » مقدّر است نه به واسطهء خود « حتّى » چنان كه كوفيون « 1 » مىگويند ؛ زيرا دربارهء « حتّى » محققا ثابت شده است كه از حروف جاره است و تنها بر اسم داخل مىشود و آن را جر مىدهد و يك قاعدهء عام در نحو است كه : « هرچيزى كه عمل كند در اسماء ، ديگر عمل در افعال نمىكند و همچنين عكس اين قاعده نيز صادق است كه هرچه عمل در افعال كند ، عمل در اسماء نمىتواند بكند » به عنوان مثال « إنّ » در اسماء عمل مىكند و ديگر نمىتواند در افعال عمل كند و « لم » در افعال عمل مىكند لكن نمىتواند بر اسماء عمل كند . بنابراين « حتّى » نمىتواند در افعال عمل كند و نصب مضارع بعد از آن به وسيلهء « أن » مقدّر است . ابن مالك در اينباره مىگويد :
و بعد « حتّى » هكذا إضمار « أن » * حتم ك « جد حتّى تسرّ ذا حزن »
و ل « حتّى » الداخلة على المضارع المنصوب : بايد دانست كه « حتّى » جاره هرسه معناى مذكور - انتهاى غايت ، تعليل و استثناء - را داراست لكن بايد توجّه داشت كه هرگاه بر اسم صريح بيايد فقط معناى انتهاى غايت دارد و هرگاه بر « أن » مصدريه و فعل مضارع بيايد مىتواند در هريك از اين سه معنا استعمال شود :
1 - به معناى انتهاى غايت كه در اين صورت « حتّى » مترادف « إلى » مىباشد ، مانند اين آيهء شريفه كه حكايت قوم بنى اسرائيل است در پاسخ به هارون كه به آن قوم مىگفت دست از گوسالهپرستى برداريد و پيرو من باشيد :
قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى
« طه / 91 »
معناى آيه : « گفتند ما بر اين دين - گوسالهپرستى - ثابت هستيم تا اينكه باز گردد موسى به سوى ما » .
و مانند قول حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله در شأن امير المؤمنين عليه السّلام :
« عليّ مع القرآن و القرآن مع عليّ لا يفترقان حتّى يردا عليّ الحوض » « 2 »
معناى حديث : « على عليه السّلام با قرآن است و قرآن نيز با على است و آن دو جدا
هامش
( 1 ) - براى تحقيق و بررسى كامل محل بحث مراجعه شود به : الإنصاف : 597 .
( 2 ) - تاريخ الخلفاء : 173 .