از هم نمىشوند تا اينكه وارد شوند بر من كنار حوض كوثر ، كه روز قيامت است » .
2 - به معناى تعليل كه مترادف با « كي » تعليليه مىباشد ، مانند قول خداوند متعال كه حكايت قول منافقين دربارهء توطئه عليه رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله مىباشد :
هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا
« المنافقون / 7 »
معناى آيه : « آنان كسانى هستند كه مىگويند انفاق نكنيد به كسانى كه در كنار رسول خدايند به جهت اينكه آنان از گرد او پراكنده شوند » .
و يحتملهما : در اين آيهء شريفه كه دربارهء گروه مسلمانى است كه به اهل اسلام ظلم مىكند و صلح هم قبول نمىكند ، هردو معناى انتهاى غايت و تعليل احتمال دارد :
فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ
« الحجرات / 9 »
معناى آيه : « پس قتال كنيد با آن طايفهاى كه ظلم مىكند تا اينكه ( اگر « حتى » به معناى انتهاى غايت باشد ) بدليل اينكه ( اگر به معناى تعليل باشد ) برگردد به فرمان خدا » .
3 - به معناى استثناء كه در اين صورت « حتّى » مترادف با « إلّا » مىباشد ، مانند قول مقنّع كندى محمد بن عمير از شعراى مقدّم و از ادباى دولت امويه :
« ليس العطاء من الفضول سماحة * حتّى تجود و ما لديك قليل » « 1 »
شاهد : معناى استثناء داشتن « حتّى » و نصب فعل مضارع به « أن » مقدّر است .
معناى شعر : « نيست بخشيدن از زيادىهاى اموال ، جود و كرم ، مگر اينكه ببخشى تو در حالى كه آنچه كه نزد تو از اموال است قليل باشد » .
و دليل بر اينكه « حتّى » در اين شعر داراى معناى استثناء مىباشد ، اين است كه مابعد از آن يعنى « تجود » نه غايت براى ماقبل است كه در اين صورت « حتّى » به معناى انتهاى غايت باشد ، و نه مابعد از آن مسبّب از ماقبل است كه در اين صورت « حتّى » به معناى تعليل باشد ، و با توجّه به اينكه « حتّى » اوّلا داراى سه معنا
هامش
( 1 ) - شرح شواهد المغني : 1 / 372 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 3 / 100 ، همع الهوامع : 2 / 9 ، حاشية الصبان : 3 / 297 ، اللباب : 118 ، شرح الاشموني : 4 / 297 .