جملهء فعليه گرديده نه داخل بر جملهء اسميه و مبتدأ ، و حال اينكه اين مبناى ما ، خلاف طريقهء اخفش است كه مىگويد : تمامى ادات شرط بر جملهء اسميه مىآيند ، و همچنين خلاف نظريهء كوفيون « 1 » است كه مىگويند : ادات شرط مىتواند بر اسم درآيد و آن اسم ، فاعل مقدّم فعل مابعد باشد .
متن و لا تعمل « إذا » الجزم إلّا في الضرورة . . .
شرح جوازم از حيث عمل بر سه قسم هستند :
1 - تنها يك فعل را جزم مىدهند ، مانند : « لم » .
2 - دو فعل را مطلقا جزم مىدهند ، مانند : « إن » .
3 - تنها در ضرورت شعرى جزم مىدهند ، مانند : « كيف و لو » .
« إذا » از قسم سوّم است ، مانند : قول أعشى همدان :
« و إذا تصبك من الحوادث نكبة * فاصبر ، فكلّ مصيبة ستكشّف » « 2 »
شاهد در جزم « تصبك » كه در اصل « تصيبك » بوده كه ياء به جهت التقاى ساكنين بين باء و ياء افتاده است « نكبة » فاعل و اسم مرّه از « نكب » است به معناى مصيبت و « فاصبر » جواب مىباشد .
معناى شعر : « اگر زمانى اصابت كرد تو را از حوادث روزگار مصيبتى ، بايد صبر كنى ، زيرا هرمصيبتى به زودى بر طرف خواهد شد » .
متن تنبيه : قيل قد تخرج عن كلّ من الظرفية و الاستقبال و معنى الشرط و أمّا الأوّل . . .
شرح در ابتداى بحث نوع دوّم ، گفته شد : كه اين نوع داراى دو استعمال است :
هامش
( 1 ) - الإنصاف : 2 / 615 .
( 2 ) - اللباب : 28 ، الأغاني : 2 / 26 و 36 ، ديوان أعشى همدان : 335 ، حماسة البحتري : 223 .