شرطيه است كه بر مضارع داخل شده است . و « الأنفس » نائب فاعل « تعدّ » به معناى شمارش گرديده شده مىباشد ، و جواب « إذا » به قرينهء مصرع اوّل محذوف است . و تقدير اين گونه است : « إذا تعدّ الأنفس فأنت خير من . . . »
معناى شعر : « اى بهترين كسى كه بر اسبهاى تندرو سوار است ، و اى برترين كسى كه بر زمين قدم برمىدارد ، زمانى كه شمارش گرديده شود نفوس بشر » .
متن و قد اجتمعا في قول أبي ذؤيب : . . .
شرح در بعضى از استعمالات ، هردو قسم فعل در جملهء شرط بعد از « إذا » مجتمعاند ، مانند شعر ابى ذويب هذلى در سوگ فرزندان خود كه به بيمارى طاعون همگى از بين رفتند و در تسلى بخشيدن به خود :
« النفس راغبة إذا رغّبتها * و إذا تردّ إلى قليل تقنع » « 1 »
شاهد در فعل جملهء شرطيه بعد از « إذا » كه يكى ماضى است و جواب آن مقدّر است به قرينهء جملهء اسميهء قبل ، و ديگرى مضارع بوده و جواب آن « تقنع » است .
معناى شعر : « نفس انسان ميل پيدا مىكند اگر او را ميل دهى ، و اگر زمانى او را به قليل عادت دهى قانع مىگردد » .
اگر كسى اشكال كرد كه چگونه شما مىگوييد : « إذا » شرطيه ، بر جملهء اسميه و اسم داخل نمىشود در حالى كه آيات زيادى اين گونه داريم ، مانند :
إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ
« الانشقاق / 1 » و
إِذَا الْكَواكِبُ انْتَثَرَتْ
« الانفطار / 1 » .
جواب آن ، اين مىباشد كه اين است و جز اين نيست كه « إذا » شرطيه در مثل اين موارد داخل بر اسم شده است ، به جهت اينكه اين اسم ، فاعل است براى فعل مقدّر و محذوفى كه فعل مذكور آن را تفسير مىكند ؛ پس در حقيقت داخل بر فعل و
هامش
( 1 ) - الخزانة : 1 / 420 ، اللباب : 23 ، الأمالى لابن الشجري : 1 / 286 ، إعراب القرآن : 3 / 882 ، همع الهوامع : 1 / 206 ، حاشية الصبان : 2 / 258 ، ديوان أبي ذويب : 1 / 3 ، شرح شواهد المغني : 1 / 262 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 2 / 207 .