باشند . سپس مىگويد : آخر چيزى كه تحصيل گرديده شد و بدست آمد از ابو على فارسى ، اين بود كه مىگفت : همانا دنيا و آخرت ، يك زمان مستمر و متصل هستند و دو زمان منقطع و مجزّا از هم نيستند و اين دو در مقابل حكمت عاليهء خداوند يكى هستند ، و در نظر ضعيف ماست كه دو زمان ملاحظه مىشود ، بر اين اساس ، اين دو ظرف ، يك زمان دارند و بر برهههايى از آن زمان وسيع و مستمر و متصل دلالت دارند ، و گويا كه زمان « اليوم » كه از ديدگاه ما مستقبل است ، به واسطهء اتصال آن به زمان دنيا كه نسبت به حيات آخرت ، ماضى است ، حكم ماضى را دارد ، و يا زمان « إذ » كه ماضى است ، به واسطه اتصال آن به زمان آخرت كه مستقبل است ، حكم زمان مستقبل را داراست ، بنابراين ، تناسب و اتحاد زمانى ، حاصل بوده و بدليت صحيح مىگردد . و به همين توجيه ، ابو البقاء « 1 » تصريح نموده است . بايد دانست كه در توجيه بدليت « إذ » از « اليوم » در آيه دو قول ديگر نيز هست :
1 - « إذ » داخل بر فعل مقدّرى است كه زمان وقوع آن فعل ، آينده است و آن زمان ، وقت ثبوت و زمان عرضهء اعمال انسان است كه روز قيامت مىباشد ، بنابراين اصل آيه اين گونه است : « إذ ثبت ظلمكم » پس زمان « إذ » استقبال مىشود ، زيرا وقت ثبوت و علم انسانها به عصيان خود ، در روز قيامت است . پس اتحاد زمانى بين اين دو « إذ » و « اليوم » حاصل و بدليت صحيح مىگردد . زمخشرى « 2 » به اين توجيه معتقد است .
2 - قبل از « إذ » كلمه « بعد » در تقدير است ، و « إذ » به تنهايى زمان ماضى داشته ، و دلالت بر حيات دنيوى مىكند ، لكن با تقدير گرفتن كلمه « بعد » قبل از آن ، تبديل به زمان آينده مىشود ، زيرا بعد از حيات دنيا ، آخرت است ، بنابراين اتحاد زمانى نيز حاصل و بدليت صحيح مىباشد .
البته بايد توجّه داشت كه در اين قول در حقيقت كلمهء « بعد » بدل بوده است و « إذ » مضاف اليه است ، لكن با حذف مضاف ، مضاف اليه حكم آن را پيدا مىكند .
و ما يلي المضاف يأتي خلفا * عنه في الإعراب إذا ما حذفا
هامش
( 1 ) - الإملاء : 30 / 128 و 229 .
( 2 ) - الكشاف : 4 / 254 .