متن و يرد على الثّاني : أنّه لو قيل : لن ينفعكم اليوم وقت ظلمكم الاشتراك في العذاب ، لم يكن التعليل مستفادا بالاختلاف زمني الفعلين و . . .
شرح بنابر قول دوّم كه « إذ » ظرفيه گرفته شده ، ايرادى در مثل اين آيهء شريفه پيش مىآيد ، زيرا باتوجّه به اينكه آيه در مقام تعليل عدم نفع اشتراك در عذاب در قيامت است ، اگر « إذ » ظرفيه باشد ، دو اشكال در آيه مطرح مىگردد :
1 - اشكال معنوى : زيرا اگر « إذ » اسم و ظرف باشد ، معناى تعليل از آيه استفاده نمىشود زيرا فعل « ينفعكم » داراى زمان « اليوم » كه زمان استقبال است و فعل « ظلمتم » كه ادعا شده در زمان آن ، فعل قبل صورت گرفته ماضى است بنابراين « إذ » به واسطهء اضافه به جملهء ماضويهء بعد ، زمان آن ماضى مىباشد ، و بايد توجّه داشت كه وقتى تعليل از تعلّق فعلى به ظرف زمانى خاص استفاده مىشود كه آن فعل با آن ظرف زمانى اتحاد زمانى داشته باشد ، مانند : « ضربته إذ أساء » كه زمان زدن همان زمان اساءهء ادب است لذا از اين كلام تعليل استفاده مىشود . به خلاف آيه كه زمان « ينفع » با زمان « ظلمتم » مختلف است بنابراين « إذ » كه زمان آن ماضى است نمىتواند ظرف براى « ينفع » باشد تا آنگاه تعليل از سياق كلام استفاده شود .
2 - اشكال لفظى و صناعى : زيرا اگر « إذ » اسم و ظرف باشد داراى سه احتمال تركيبى است :
الف : بدل از « اليوم » باشد .
ب : متعلّق به « ينفع » باشد .
ج : متعلّق به « مشتركون » باشد .
امّا فرض اوّل درست نيست ، زيرا « إذ » نمىتواند بدل از « اليوم » باشد ، چون اتحاد زمانى ندارند زيرا زمان « اليوم » روز قيامت و آينده است و زمان « إذ » حيات دنيوى مىباشد و بدل و مبدل منه بايد تناسب داشته و متضادّ باهم نباشند .
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — صفحة 61
مساهمون: غلامعلى صفايى
ص٦١