معناست كه مابعد آن ، علّت براى ماقبل آن مىباشد ، مانند اين آيهء شريفه كه در مقام بيان عدم فايده مشابه داشتن و عدم نفع اشتراك در عذاب در روز قيامت ، به جهت ظلم و ستمى كه در دنيا به واسطه شخص ظالم صورت گرفته است ، مىباشد :
وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ
« الزخرف / 39 »
شاهد : در معناى تعليل داشتن « إذ » مىباشد و « أنّ » و معمولش ، مؤول به مصدر رفته و فاعل « ينفعكم » مىباشد ، به همين علّت در تفسير آن در متن كتاب به صورت مصدر ، و مقدّم از « إذ » ذكر شده است .
متن و هل هذه حرف بمنزلة لام العلة أو ظرف و التعليل مستفاد من قوّة الكلام لا من اللفظ . . .
شرح علماى نحو در ارتباط با نوعيت « إذ » تعليليه ، اختلاف نظر دارند ، و دو قول در اين مسأله مىباشد :
1 - « إذ » حرف و به منزلهء لام جارهء تعليليه است .
2 - « إذ » اسم و ظرف زمان است و تعليل موجود و مفهوم از كلام ، از سياق و كيفيت خاص كلام استفاده مىشود ، نه از الفاظ موجود در كلام مانند « إذ » به اينگونه كه وقتى فعلى در زمان وقوع فعل ديگرى صورت مىگيرد و آن فعل مقيّد به آن زمان مىگردد ، اين خود كاشف از اين است كه زمان وقوع آن فعل ديگر و خصوصيات موجود در آن ، باعث و علّت وقوع آن فعل اوّل شده است ؛ و إلّا متكلّم آن فعل را مقيّد به آن زمان نمىكرد .
بهعنوان مثال اگر گفته شود : « ضربته إذ أساء » و اراده شود از « إذ » زمان و وقت ، نه تعليل ، از سياق و ظاهر كيفيت كلام معلوم مىشود - به واسطهء تقييد حكم و فعل يعنى « ضربته » به زمان وقوع فعل ديگر يعنى « إذ أساء » - كه علّت زدن ، بىادبىكردن بوده است .