شرح در صدر بحث بيان شد كه كلمهء « إذ » داراى چهار وجه و صنف است : اوّلين آنها ظرفيه زمانيه ماضويه بود ، و دوّمين وجه از وجوه چهارگانه آن ، « إذ » ظرفيهء زمانيهء مستقبله است ، مثل آيهء شريفه مذكور در متن كه زمان « إذ » مستقبل است زيرا متعلّق « يومئذ » فعل « تحدّث » است و روز تحديث زمين به اخبارش ، روز قيامت كه در آينده مىباشد ، است .
لازم به ذكر است كه هرچند فعل « تحدّث » متعلّق « يوم » است و « إذ » مضاف اليه براى « يوم » مىباشد ، بنابراين متعلّق « إذ » نمىباشد ، لكن چون اضافهء « يوم » به « إذ » بيانيه است و « إذ » نيز ظرف است ، بنابراين حكم زمانى و كيفيت معنوى متعلّق « يوم » براى « إذ » نيز جارى است ، پس همانطور كه « تحدّث » متعلّق « يوم » است ، از حيث معنا ، متعلّق « إذ » نيز مىباشد . و بايد دانست كه تنوين « إذ » تنوين عوض از جملهء مضاف اليه مىباشد و تقدير آن اين گونه است : « يوم إذ زلزلت الأرض » .
ولى جمهور نحويين قائل به « إذ » زمانيه مستقبله نبوده و آن را اثبات نمىكنند و اگر استدلال به اين آيه براى استقباليت زمان « إذ » شود ، در جواب مىگويند : در زبان عرب هرشيئي محقّق الوقوع - هرچند وقوع آن در آينده باشد - در حكم ماضى و نازل منزلهء آن بوده و حتى در بعضى از مواقع به سبك و به صيغهء ماضى ، آن را بيان مىكنند ، مثل نفخ صور اسرافيل كه در آينده است ، لكن چون محقّق الوقوع است گاهى به لفظ ماضى آورده مىشود ، مانند آيهء شريفه :
نُفِخَ فِي الصُّورِ
« الكهف / 99 » و آيهء مورد بحث هرچند لفظ فعل متعلّق « يومئذ » مضارع « تحدّث » مىباشد ، لكن چون محقّق الوقوع است در حكم ماضى بوده ، بنابراين « إذ » نيز در آيه ظرف زمان ماضى است .
متن الوجه الثّالث : أن تكون للتعليل ، نحو : . . .
شرح وجه سوّم از اصناف چهارگانه « إذ » ، داراى معناى تعليل است و بيانگر اين