مضاف اليه واقع مىشود ، و مضاف آن به دو قسم است :
1 - اسم زمانى كه صلاحيت دارد كه حذف شود و كلام از آن بىنياز باشد و خللى به اصل معناى كلام نيز لازم نيايد . مانند : « يومئذ » در آيهء شريفه :
إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها
. . .
يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها
« الزلزال / 1 - 4 » .
كه حذف مضاف « يوم » موجب خلل معنوى به آيه نمىشود زيرا با آيات قبل و بعد ، مراد از زمان « إذ » دانسته مىشود كه روز قيامت است .
2 - اسم زمانى كه صلاحيت حذف شدن از كلام را ندارد ، زيرا در صورت حذف آن به اصل معناى كلام و مراد متكلّم خلل وارد مىشود و موجب تفاوت معنا مىشود ، مثل آيهء شريفه :
رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا
« آل عمران / 8 »
زيرا اگر كلمه « بعد » حذف شود ، بعديّت از آيه فهميده نمىشود به خلاف قسم اوّل كه حذف مضاف اليه موجب تفاوت معناى كلام نمىگردد .
متن و زعم الجمهور أنّ « إذ » لا تقع إلّا ظرفا أو مضافا إليها ، و أنّها في نحو :
وَ اذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا
« الأعراف / 86 » ظرف لمفعول محذوف ، . . .
شرح جمهور نحويين بر اين اعتقادند كه همانا « إذ » زمانيه ماضويه ، در استعمال ، تنها مفعول فيه و ظرف و يا مضاف اليه براى ظروف واقع مىشود ، و در آن مواردى كه بعض نحويين مىگويند مفعول به واقع مىشود مثل آيهء شريفهء سورهء الأعراف ، در اين مواضع « إذ » ظرف براى مفعول به محذوف آن فعل مذكور است . بهعنوان مثال ، تقدير آن آيه ، اين گونه است : ( و اذكروا نعمت الله عليكم إذ كنتم قليلا ) بنابراين « إذ » ظرف براى مفعول به محذوف « نعمة » است .
و در آن مواردى كه بعض نحويين مىگويند بدل اشتمال براى مفعول به مىباشد ، مثل آيه :
اذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ ،
در اين مواضع نيز « إذ » ظرف است براى اسمى كه اضافه شده بوده به مفعول و هماكنون آن اسم مضاف ،