« اذكر » باشد ، كلام داراى معناى صحيحى نمىباشد . چون معنا اين گونه مىشود :
« ياد بياوريد در زمان آينده ، در زمان گذشته » و در اين فرض فعل داراى دو زمان متناقض مىگردد ، و رأى صحيح در اين موارد ، همانطور كه گفته شد ، اين است كه « إذ » مفعول به بوده و مراد از آن ، طلب ذكر و يادآورى خود آن وقت بوده ، نه يادآورى در آن وقت ، مىباشد . و ياد آوردن خاطرات گذشته و جريانات سابق ، در آينده ممكن و مقدور است .
متن الثّالث : أن تكون بدلا من المفعول ، نحو . . .
شرح سومّين استعمال « إذ » اسميه زمانيه ماضويه ، بدل واقع شدن از مفعول به در كلام است ، مثل اين آيهء شريفه كه در بيان دورى گزيدن حضرت مريم از اهل خود و تمثّل جبرئيل بر او و صاحب حمل شدن اوست .
وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَكاناً شَرْقِيًّا
« مريم / 16 »
در اين آيه « إذ » بدل اشتمال از « مريم » كه مفعول به براى « اذكر » است ، مىباشد و زمخشرى « 1 » همين نظريّه را دارند .
بدل اشتمال عبارت است از بدلى كه مبدل منه مشتمل بر آن و داراى آن است .
ابن هشام « 2 » در تعريف بدل اشتمال مىگويد : بدل الاشتمال ، و هو بدل شيء يشتمل عامله على معناه اشتمالا بطريق الإجمال .
متن الرّابع : أن تكون مضافا إليها اسم زمان صالح للاستغناء عنه ، نحو . . .
شرح چهارمين نحوهء استعمال « إذ » اسميهء زمانيهء ماضويه ، به اينگونه است كه
هامش
( 1 ) - الكشاف : 3 / 9 .
( 2 ) - أوضح المسالك : 3 / 66 .