1 - ظروف متصرف : ظروفى هستند كه علاوه بر اينكه مفعول فيه واقع مىشوند ، مىتوانند عناوين ديگر نحوى مانند : مبتدأ ، خبر ، فاعل و . . . داشته ، و معرب به إعراب مختلف گردند : مثل : يوم .
2 - ظروف غيرمتصرف : ظروفى هستند كه تنها مىتوانند مفعول فيه واقع شوند ، مانند : « عوض » و يا در بعضى از مواضع ، مجرور به حرف جرّ « في » گردند .
ابن مالك در بيان اين مسأله نحوى مىگويد :
و ما يرى ظرفا و غيرظرف * فذاك ذو تصّرف في العرف
و غير ذي التصرّف الذي لزم * ظرفية أو شبهها من الكلم
با بيان « و لها أربعة استعمالات » معلوم مىشود كه كلمهء « إذ » اسميه زمانيه ماضويه ، از ظروف متصرف است .
يكى از موارد استعمال اين وجه « إذ » اين است كه مفعول فيه و ظرف بوده و چون به جهت شباهت وضعى به حرف مبنى است محلا منصوب مىباشد و غالبا « إذ » زمانيه ماضويه اين گونه استعمال مىگردد . مثل آيهء شريفه :
فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا
« التوبة / 40 »
شاهد در ظرفيت « إذ » است . و متعلّق آن ، فعل « نصر » مىباشد . بعضى از نحويين مثل سيوطى « 1 » قائل هستند كه « إذ » علاوه بر شباهت وضعى ، شباهت افتقارى نيز دارد ؛ زيرا همواره نيازمند جملهء مابعد خود است ، و ابن انبارى « 2 » مىگويد : اضافه بر آن ، شباهت تضمّنى نيز دارد ، زيرا ظرف و متضمن معناى « في » است .
متن الثّاني : أن تكون مفعولا به ، نحو . . .
شرح دومّين نحوهء استعمال « إذ » زمانيه ماضويه ، اين است كه در كلام ، مفعول به واقع مىشود ، مثل اين آيهء شريفه كه در حكايت قول حضرت شعيب به قوم خود
هامش
( 1 ) - همع الهوامع : 1 / 240 .
( 2 ) - البيان : 1 / 70 .