شباهت لفظى و به علّت حمل و قياس آن با « ما » نافيه نيز مىآيد ، مانند شعر معلوط قريعى از شعراى صدر اسلام :
« رجّ الفتى للخير ما إن رايته * على السنّ خيرا لا يزال يزيد » « 1 »
شاهد در زيادت « إن » زائده بعد از « ما » مصدريه ظرفيه به جهت شباهت لفظى آن با « ما » نافيه است .
تركيب شعر : « رجّ » فعل امر به حذف ياء و « الفتى » به معناى جوان مفعول آن و « للخير » متعلّق به « رجّ » و « ما » مصدريه و جملهء بعد را تأويل به مصدر و محل آن منصوب بنا بر ظرفيت براى « رجّ » است و « خيرا » مفعول مقدم « يزيد » كه خبر « لا يزال » است و « على السن » متعلّق به شبه الفعل عموم و حال از ضمير مفعولى در « رايته » مىباشد .
معناى شعر : « اميدوار كن جوان را براى انجام كارهاى خير در آينده در زمانى كه او را مىبينى در حالى كه بر اين سن جوانى است كه دائما زياد انجام ميدهد افعال خير را » .
و يضعّف الأوّل : ولى بايد گفت كه جواب اوّل كه به اعتراض دوّم بر مبرّد داده شد ، تضعيف مىكند آن را ، اين مطلب كه زيادت لام در خبر ، خاص ضرورت شعرى است ، و در حالى كه اين كلام خداوند بوده و نثر است .
و جواب دوّم نيز به واسطه نكتهء ديگرى تضعيف مىشود و آن اين است جمع بين قبول حذف مبتدأ و ذكر لام ابتدائيه كه براى تأكيد آن مىآيد همانند جمع بين متنافيين و قبول آن است ، زيرا آمدن لام نشان تأكيد مبتدأ و اعتناى او از ناحيهء متكلم است ، و حذف مبتدأ نشانه عدم تأكيد و اعتناى به او مىباشد ، چون حذف كلمهاى در كلام ، علامت عدم اعتناء و اهتمام به آن است .
بايد توجّه داشت كه براى جواب سوّم ، تضعيفى آورده نشده است ، زيرا قياس نظير بر نظير در نحو صحيح است ، لكن جواب آن ، همان اعتراض اوّل است
هامش
( 1 ) - أوضح المسالك : 1 / 173 ، همع الهوامع : 1 / 125 ، الكشاف : 4 / 301 ، الخزانة : 3 / 568 ، التصريح على التوضيح :
1 / 189 ، الكتاب : 2 / 361 ، شرح الاشموني : 1 / 234 ، شرح شواهد المغنى : 1 / 85 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 1 / 111 .