اين آيه بنا به قراءت تشديد نون « إنّ » ، و لكن قراءت مشهور به تخفيف نون « إنّ » است و در اين صورت « إن » مخفّفه از ثقيله است و « هذان » اسم آن و لام فارقه و « ساحران » خبر آن است و معناى آيه بنابراين قراءت عبارت است از : « همانا اين دو جادوگرند » ، لكن بنا بر قراءت غيرمشهور معناى آيه نزد مبرّد اين گونه است : « بله اين دو جادوگرند » .
بايد دانست كه به مبرّد دو اعتراض شده است :
1 - استعمال « إنّ » به معناى « نعم » نادر است تا اين حد كه گفته شده است : در زبان عرب اساسا اين معنا براى « إنّ » وضع نشده است ، با اين وجود چگونه كلمات قرآن كه در اعلا مراتب بلاغت است حمل بر معناى نادر و شاذّ مىشود .
2 - لام ابتدائيت داخل بر غير مبتدأ نمىشود مگر در باب « إنّ » مشبهة بالفعل ، در حالى كه بنا بر قول مبرّد بايد قائل به دخول لام بر خبر در غير از مواضع استعمال آن شد ، كه اين خلاف قاعده است ، ابن انبارى « 1 » ، ابو البقاء « 2 » و شيخ طبرسى « 3 » اين اعتراض اخير را كردهاند .
به دوّمين اعتراض سه جواب داده شده است :
أوّل : اين لام ابتدائيت نبوده تا اين اعتراض وارد باشد بلكه زائده است .
دوّم : لام اگر ابتدائيت نيز باشد اعتراض وارد نيست ، زيرا لام بر مبتدايى داخل شده است كه آن هماكنون محذوف است . و اصل آيه : « إنّ هذان لهما ساحران » بوده است .
سوّم : لام ابتدائيت بوده و بعد از « إنّ » جوابيه به جهت مشابهت لفظى با « إنّ » تأكيديه آمده است . زيرا بر خبر « إنّ » مشبهة بالفعل ، لام ابتدائيت مىآيد .
و در علم اصول نحو در باب قياس ، مذكور است كه گاهى الفاظ ، قياس به هم مىشوند و حكم همديگر را دارا مىگردند ، مانند « إن » زائده كه على القاعده بعد « ما » نافيه قرار مىگيرد ، لكن در بعضى از مواضع بعد از « ما » مصدريه به جهت همين
هامش
( 1 ) - البيان : 2 / 145 .
( 2 ) - الإملاء : 2 / 123 .
( 3 ) - مجمع البيان : 4 / 15 .