معناى شعر : « شل باد دست راستت همانا كشتى تو مسلمانى را و فرود آيد بر تو جزاء و عقاب يك انسان متعمّد به قتل » .
نكته : در تاريخ مذكور است كه عاتكه ، همسر تعدادى از مشاهير صدر اسلام شد كه همگى كشته مىشدند و در مدينه بر سر زبانها بود كه : « من أراد الشهادة فليتزوج عاتكة بنت زيد » . « 1 »
و اين قسم قياسى نبوده و مواضع جواز استعمال آن ، فقط موارد استعمال عرب فصيح مىباشد ، لكن اخفش اجازه داده است استعمال غير سماعى آن را و استعمال آن را قياسى مىداند بهطورى كه همه كس مىتوانند به اين قسم تكلّم و كتابت داشته باشند ، مانند « إن قام لأنا و إن قعد لأنت » كه در اصل « إن قمت و إن قعدت » بوده است ، سپس به جهت فرق بين « إن » مخفّفه از ثقيله با نافيه ، لازم آمد كه يك لام فارقه بعد از آن ذكر گردد ، به همين علّت ضمير فاعلى ، منفصل گرديد تا بر آن لام آيد . شاهد در دخول « إن » مخفّفه بر فعل ماضى غيرناسخ در عبارات غير سماعى است .
4 - مضارع غير ناسخ : كه هيچگونه تناسبى با « إن » مخفّفه ندارد ، به همين جهت اجماع نحويين بر اين است كه اين نحوهء استعمال ، سماعى است . مانند قول بعضى از اعراب : « إن يزينك لنفسك و إن يشينك لهيه » . « نفس » فاعل « يزينك » است كه بر آن لام فارقه جهت فرق بين « إن » مخفّفه با نافيه آمده ، و ضمير « هي » فاعل « يشينك » است كه بر آن لام فارقه آمده و هاء سكت نيز به جهت وقف بر آن ، ملحق گشته . لازم به ذكر است كه كلمه « نفس » و ضمير « هى » مؤنثاند لكن فعل آنها را به علّت فاصله شدن مىتوان مذكر آورد . چنان كه در مثال اين گونه است ، و بعضى از نحويين مانند شيخ رضى « 2 » اين قول عرب را به تأنيث ذكر كردهاند .
معناى مثال : « همانا زينت مىبخشد تو را ، ذات خودت و همانا قبيح مىكند تو را ، ذات خودت » .
حيث وجدت « إن » : يك ضابطه و قاعدهء كليه براى تشخيص « إن » مخفّفه
هامش
( 1 ) - شرح شواهد المغني : 1 / 73 .
( 2 ) - شرح الكافية : 2 / 359 .