اختصاص دخول آن به اسم نيز زائل شده است .
و خفّفت « إنّ » فقلّ العمل * و تلزم اللام إذا ما تهمل
ولى اگر داخل بر جملهء فعليه شد ، عمل لفظى نمىكند و تنها موجب تأكيد كلام مىگردد و فعلى كه بعد از آن قرار گيرد به ترتيب كثرت استعمال عبارتند از :
1 - فعل ماضى ناسخ : مانند
وَ إِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً
« البقرة / 143 » چون « إن » با فعل ماضى ناسخ كاملا تناسب دارد ، زيرا هم داراى معناى تحقيق و وقوع مضمون جمله بعد است و صيغه ماضى نيز دلالت بر تحقق آن فعل ماضى دارد و هم ناسخ بوده و متناسب با آن فعل ناسخ است . « 1 »
2 - فعل مضارع ناسخ : مانند
وَ إِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ
« القلم / 51 » و اين قسم كمتر - از حيث استعمال - از قسم اوّل ( دونه ) است ، زيرا يك خصوصيت متناسب با « إن » دارد و آن ناسخيت است .
بايد توجّه داشت كه استعمال به اين دو صورت قياسى است و هم در تلفظ و هم در كتابت مىتوان اين گونه استعمال نمود .
3 - فعل ماضى غير ناسخ : كه در مرتبهء سوّم استعمال با « إن » قرار دارد ، زيرا تنها يك وجه تناسب با آن دارد و اگر اشكال شود كه قسم دوّم هم يك وجه تناسب داشت ، جواب اين است كه تناسب لفظى مقدم از تناسب معنوى است ، مانند قول عاتكه در سوگ همسر خود - زبير بن عوام - كه در جنگ جمل ، بعد از دور شدن از ميدان جنگ و پشيمانى از رويارويى با امير المؤمنين عليه السّلام به دست عمرو بن جرموز كه نمىدانست او توبه كرده است ، كشته شد و عاتكه خطاب به او مىگويد :
« شلّت يمينك إن قتلت لمسلما * حلّت عليك عقوبة المتعمّد » « 2 »
إنّ الزبير لذو بلاء صادق * سمح سجيته كريم المشهد
شاهد در دخول « إن » مخفّفه از ثقيله بر فعل ماضى غير ناسخ است .
هامش
( 1 ) - شرح جامي : 400 .
( 2 ) - شرح ابن عقيل : 1 / 104 ، أوضح المسالك : 1 / 264 ، شرح الاشموني : 1 / 290 ، البهجة المرضية : 65 ، الخزانة : 4 / 348 ، الإنصاف : 641 ، التصريح على التوضيح : 1 / 231 ، شرح شواهد المغني : 1 / 71 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 1 / 89 .