حذف مىشود :
و احذف لدى اجتماع شرط و قسم * جواب ما أخّرت فهو ملتزم
متن و إذا دخلت على الجملة الاسمية لم تعمل عند سيبويه و الفراء ، و أجاز الكسائي و المبرّد إعمالها عمل « ليس » . . .
شرح اگر « إن » نافيه بر جملهء فعليه درآيد ، جميع نحويين مىگويند كه مهمل است .
لكن اگر بر جملهء اسميه آيد ، بين نحويين اختلاف است كه عمل مىكند يا خير .
سيبويه « 1 » و فراء قائل به اهمال آن هستند ، ولى كسائى و مبرّد مىگويند :
همانند « ليس » عامل بوده و رفع به اسم و نصب به خبر مىدهد .
و دليل آنها ، نقلى مىباشد كه از اهل عاليه « مكه و نواحى شمالى آن » « 2 » كه كلامشان حجت بوده ، شنيده شده است و آنان به « إن » عمل دادهاند :
« إن أحد خيرا من أحد إلّا بالعافية » و « إن ذلك نافعك و لا ضارّك » .
شاهد در اعمال « إن » بر جملهء اسميه بعد است كه به اسم رفع و به خبر نصب داده است .
نظريهء اخير را ابن مالك ، سيوطى « 3 » ، اشمونى « 4 » ، ابو على فارسى و ابن جنى اختيار نمودهاند .
ممّا يتخرّج على الإهمال : و از مواردى كه حمل گرديده شده است بر اهمال « إن » كه همين قول اكثر نحويين نيز است ، قول بعض عرب است كه مىگويند : « إنّ قائم » كه اصل آن اين گونه بوده : « إن أنا قائم » كه او عمل نكرده ، و دليل بر آن ، رفع « قائم » است و إلّا اگر عمل مىكرد ، بايد منصوب مىبود . سپس همزهء « أنا » اعتباطا يعنى بدون علّت موجب براى اسقاط آن ، حذف گرديده و آنگاه نون « إن » در نون « أنا » ادغام شده و مبدّل به « إنّا قائم » مىشود ، و بعد از آن ، الف « إنّا » كه در حالت
هامش
( 1 ) - الكتاب : 1 / 556 .
( 2 ) - لسان العرب : 15 / 87 .
( 3 ) - همع الهوامع : 1 / 124 .
( 4 ) - شرح الاشموني : 1 / 255 .