ابو البقاء « 1 » حمل كردهاند بر اينكه « إن » در اين آيهء شريفه ، به معناى « ما » نافيه مىباشد ، و « ما » مذكور در آيه موصوله است .
به همين جهت در مقام تفسير آن گفتهاند : « و لقد مكناهم في الذي ما مكنّاكم فيه » .
معناى آيه : « و محققا ما قدرت داديم آنان را در چيزى كه قدرت نداديم شما را در آن چيز » .
گروه ديگرى مانند ابن انبارى « 2 » گفتهاند : « إن » زائده است و معناى آن بر عكس قول اوّل است ، كه آن معنا اين گونه مىباشد : « قدرت داديم ما آنها را در چيزى كه شما را قدرت داديم در آن » .
در مقام داورى بين اين دو قول ، بايد گفت كه قول اوّل برترى دارد ، زيرا آيهء ديگرى كه در اين مقام ، نازل شده است مؤيد آن است ، چون به جاى « إن » ، « لم » نافيه گذاشته شده است و طبق قاعدهء « الآيات تفسّر بعضها بعضا » . « إن » معناى نفى دارد نه زائده ، و آن آيه عبارت است از :
مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ ما لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ
« الأنعام / 6 »
و شأن نزول « 3 » هردو آيه ، بيان برترى جسمى و قدرت قوم عاد بر كفّار مكّه و نابودى آنان ، و تخويف كفّار مكّه است ، بنابراين « إن » معناى نفى دارد تا دليل برترى آنان شود و معناى آيه اين گونه است : « قدرت داديم آنها را در زمين در آن چنان چيزى كه قدرت نداديم شما را در آن » .
و اگر « إن » زائده بود ، معناى آيه تساوى اين دو گروه مىشد ، در حالى كه قرآن در مقام تفارق آن دو گروه و برترى گروه اوّل است .
و شايان ذكر است كه در آيهء اوّل به جاى « إن » ، « ما » نافيه آورده نشده ، تا اينكه ثقل و سنگينى به جهت تكرار « ما » موصوله و نافيه پيش نيايد .
قول سوم در اين آيه ، اين است كه « إن » معناى « قد » تحقيقيه مىدهد همانند
هامش
( 1 ) - الإملاء : 2 / 235 .
( 2 ) - البيان : 2 / 372 .
( 3 ) - مجمع البيان : 5 / 474 .