عمومى ديگر لازم نيست ، بلكه تنها در موارد احتمال اثر نفع ، لازم مىآيد . اين قول را طبرسى « 1 » و علامه طباطبايى « 2 » و ابن انبارى « 3 » اختيار نمودهاند .
قول چهارم در اين آيه ، اين است كه « إن » شرطيه مجازيه است كه ظاهرا شرط است ، و آن معناى مجازى كه از شرط اراده شده است ، ذمّ كفّار و بعيد دانستن نفع داشتن و سود بخشيدن تذكّر در آنها است ، زيرا پيامبر اصرار بر هدايت انسانها حتى ظالمين داشت ، بطورى كه گاهى اشك بر عدم پذيرش اسلام آنها مىريخت ، خداوند با اين آيه مىخواهد بفهماند كه آنها از شما اى پيامبر هدايت قبول نمىكنند ولى به زبان شرط مجازى ، آن را بيان مىكنند ، مانند قول شما به كسى كه به ظالمين نصيحت مىكند و شما مىخواهيد به او بفهمانيد كه اين كار فايده ندارد و در نزد خود قبول نصيحت آنها را بعيد مىشماريد ، مىگوئيد : « عظ الظالمين إن سمعوا منك » ، يعنى : « موعظه كن ظالمين را اگر مىشنوند از تو » .
متن و قد اجتمعت الشّرطية و النّافية في قوله تعالى :
لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ
« فاطر / 41 » الاولى شرطية و الثانية نافية . . .
شرح و محققا اجتماع كردهاند « إن » شرطيه و نافيه در اين آيهء شريفه كه اوّلين آنها شرطيه است ، و لام مؤذنه قسم است كه دال بر وجود قسمى است كه حذف شده و جوابى كه مىآيد ، جواب قسم است . و « زالتا » جملهء شرط و مرجع ضمير تثنيه ، آسمان و زمين است و « إن » دوّم نافيه است كه بر جملهء فعليه آمده و « من » زائده و « أحد » فاعل آن است ، و كلّ جملهء نافيه جواب قسم است و جواب شرط به قرينه جواب قسم ، محذوف است وجوبا ، زيرا كه معناى هردو جملهء جوابيه يكى هستند ، و هرگاه شرط و قسم در يكجا اجتماع كردند جواب آنكه متأخر است
هامش
( 1 ) - مجمع البيان : 5 / 474 .
( 2 ) - الميزان : 20 / 269 .
( 3 ) - البيان : 2 / 508 .