1 - مختصه : كه فقط بر فعل مىآيند ، مانند : « لم و لمّا » .
2 - غيرمختصه : كه هم بر اسم در جملهء اسميه و هم بر فعل در جملهء فعليه مىآيند . و « إن » از قسم دوّم است . مثال براى دخول بر جملهء اسميه :
إِنِ الْكافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ
« الملك / 20 »
در اينجا « إن » تنها عمل معنوى دارد ، و عمل لفظى ندارد ، زيرا كه نفى آن به واسطه « إلّا » منتقض شده است و « الكافرون » مبتدأ و « في غرور » متعلّق به فعل يا شبه فعل عموم خبر آن است . و مانند :
إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا
« يونس / 68 »
و در اينجا نيز « إن » نافيه بر جملهء اسميه آمده و مهمل مىباشد به جهت اينكه خبر « عندكم » مقدّم بر مبتدأ شده است . و « سلطان » مبتدأ بوده و « من » زائده بر آن داخل شده است و « بهذا » متعلّق است به « سلطان » كه به معناى دليل و حجت قاطع است و مشار اليه « هذا » ، اتّخاذكردن خداوند فرزندانى براى خود است ، زيرا آيه در ردّ كفّارى است كه اين ادّعا را مىكردند . « 1 »
و من ذلك : و از همين قبيل است كه « إن » بر جملهء اسميه آمده ، اين آيهء شريفه :
إِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ
« النساء / 159 »
در آيه مبتدأ « أحد » حذف گرديده و جار و مجرور « من أهل الكتاب » كه صفت آن است باقى مانده است و جملهء بعد « إلّا » خبر آن مىباشد ، چنان كه علامه طباطبايى « 2 » و طبرسى « 3 » به آن اشاره كردهاند . و « إن » نافيه بر جملهء فعليه نيز داخل مىشود و هرگز عمل نمىكند ، مانند :
إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى
« التوبة / 107 »
متن و خرّج جماعة على « إن » النافية قوله تعالى :
وَ لَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ
« الأحقاف / 26 »
شرح جماعتى از نحويين و مفسرين مانند زجاج ، طبرسى « 4 » ، زمخشرى « 5 » و
هامش
( 1 ) - مجمع البيان : 3 / 121 .
( 2 ) - الميزان : 5 / 134 .
( 3 ) - مجمع البيان : 2 / 137 .
( 4 ) - مجمع البيان : 5 / 91 .
( 5 ) - الكشاف : 4 / 308 .