عظيما و طربت إلى مطرب ما نطرب نحن إليه و إنما نطرب إلى هذه الدراهم ، فقل فإنّك أشعر العرب .
متن و الأخفش يقيس ذلك في الاختيار عند أمن اللبس و حمل عليه قوله تعالى :
تِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ
« الشعراء / 22 » و قوله تعالى :
هذا رَبِّي
« الأنعام / 76 - 78 » في المواضع الثّلاثة و المحقّقون على أنّه خبر ، و . . .
شرح مسألهء نحوى كه دربارهء اين اختصاص همزه مطرح مىباشد ، عبارت است از اينكه آيا اين خصوصيت مختص ضرورت شعرى بوده ، يا در اختيار و نثر نيز جارى است ؟ سيبويه « 1 » و محقق رضى « 2 » و ابن هشام « 3 » قائل به اختصاص داشتن اين حكم به شعر هستند . ولى ابوالحسن اخفش « 4 » اين حكم را در نثر نيز جارى مىداند به شرط علم مخاطب به اينكه جمله استفهاميه است و همزه حذف گرديده ، و او توهّم نكند كه جملهء اخباريه و غيراستفهامى است و به جهت حذف ادات استفهام به ورطهء اشتباه نيفتد ، بنابراين بايد حتما قرينهاى در كلام باشد كه دلالت كند كه جملهء استفهاميه است ، آنگاه مىشود در نثر نيز ، همزه حذف گردد . و اين نظريهء اخفش را ابن مالك ، سيوطى « 5 » ، ابن عقيل « 6 » و اشمونى « 7 » اختيار نمودهاند . اخفش هردو آيهء مذكور در متن را حمل بر حذف همزه و استفهاميت آيه نموده است .
و تقدير در آيهء اوّل : « أتلك نعمة تمّنها عليّ » مىباشد و قرينهء حاليه بر حذف ، موجود است زيرا حضرت موسى عليه السّلام با اين آيه مىخواهد رد فرعون نمايد كه بر او
هامش
( 1 ) - الكتاب : 1 / 567 .
( 2 ) - شرح الكافية : 2 / 373 .
( 3 ) - أوضح المسالك : 3 / 50 .
( 4 ) - سه نفر در ادبيات عرب مشهور به اخفش هستند : 1 - اخفش اكبر : ابو الخطاب استاد سيبويه در لغت . 2 - اخفش اوسط : ابو الحسن سعيد بن مسعدة شاگرد سيبويه و از نحويين بصره . 3 - اخفش صغير : شاگرد مبرّد است . هرگاه در عبارات كتب اخفش استعمال مىشود مراد اخفش اوسط است .
( 5 ) - همع الهوامع : 2 / 132 .
( 6 ) - شرح ابن عقيل : 2 / 230 .
( 7 ) - شرح الاشموني : 3 / 104 .