متن الثّاني : إنّها ترد لطلب التصوّر ، نحو قوله تعالى . . .
شرح دومين حكم اختصاصى همزهء استفهام ، عموميت داشتن در كيفيت استفهام است ، زيرا هم از ادات استفهام تصوّرى و هم استفهام تصديقى است ، به خلاف ديگر ادات استفهام كه تنها براى يكى از اين دو نوع استفهام هستند . مثلا « هل » تنها براى استفهام تصديقى است و سائر ادات استفهام براى استفهام تصورى هستند .
مثل : « متى » در آيهء
( مَتى نَصْرُ اللَّهِ )
كه براى تصوّر زمان وقوع شيئ است و « من » در آيهء
( مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا )
براى تصوّر موضوع و فاعل فعل است .
بايد دانست كه استفهام بر دو قسم است :
1 - استفهام تصديقى : كه عبارت است از طلب درك و علم از كيفيت نسبت در جملهء مستفهم عنه باتوجّه به علم مستفهم ، به موضوع و محمول . مثلا متكلّم مستفهم ، به وجود « زيد » و قيام شخصى در خارج علم دارد ولى نمىداند كه قيام منسوب به زيد است يا خير . به همين جهت سؤال مىكند « أزيد قائم ؟ » و از خصوصيات استفهام تصديقى اين است كه در جواب آن ، ادات جواب مثبت مثل :
« نعم » و منفى ، مثل : « لا » مىآيد . مثال استفهام تصديقى ، قول حسان بن ثابت « 1 » در مدح امير المؤمنين عليه السّلام در وقت خاتم بخشى ايشان است :
أبا حسن تفديك نفسي و مهجتي * و كلّ بطئ في الهدى و مسارع
« أيذهب مدحي ، و المحبين ضائعا * و ما المدح في ذات الإله بضائع » « 2 »
فأنت الذي أعطيت إذ أنت راكع * فدتك نفوس القوم يا خير راكع
و در اينجا استفهام از وقوع يا عدم وقوع نسبت ذهاب و تلف شدن مدح شاعر و محبين است .
هامش
( 1 ) - حسان بن ثابت از شعراى صدر اسلام بوده و سه نفر معروف به شعراء نبى بودهاند كه عبارتند از : كعب بن مالك ، عبد اللّه بن رواحة ، حسان بن ثابت ، و او داراى ديوان اشعار مىباشد . شرح شواهد المغني : 1 / 335
( 2 ) - الغدير : 2 / 58 .