خاص خود است و همزه نيز اين گونه است و آن احكام اختصاصى عبارتند از :
1 - جواز حذف همزه چه در استفهام تصورى كه بعد از همزه ، « أم » معادل ذكر مىشود مثل قول امرئ القيس از شعراى مشهور جاهلى كه امير المؤمنين عليه السّلام « 1 » در پاسخ به سؤال از بهترين شاعر عرب و اصرار بر آن ، گفتند امرءالقيس است و حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله فرمودند : « رفيع في الدنيا خامل في الآخرة و شريف في الدنيا وضيع في الآخرة ، هو قائد الشعراء إلى النار « 2 » » و يكى از شعراى سبعه است كه اشعار او آويزان به خانهء خدا شد و آن اشعار را معلقات سبع « 3 » گويند :
« تروح من الحىّ أم تبتكر * و ما ذا عليك بأن تنتظر » « 4 »
شاهد در حذف همزهء استفهام كه بعد از آن « أم » ذكر شده مىباشد و در اصل « أتروح » بوده است .
تركيب شعر : « تروح » فعل مضارع مخاطب مفرد و « من الحى » متعلّق به آن ، و « أم » متصله حرف عطف و جملهء « تبتكر » عطف بر « تروح » است و « ماذا » اسم استفهام در محل رفع ، مبتدأ مىباشد و « عليك » جار و مجرور متعلّق به فعل يا شبه فعل عموم ، در محل رفع ، خبر مىباشد و « أن » مصدريه و « تنتظر » فعل مضارع مخاطب مذكر مفرد ، كه به همراه « أن » تاويل به مصدر رفته ، در محل جر ، جار و مجرور ، متعلّق به همان متعلّق « عليك » مىباشد .
معناى شعر : « آيا شبانگاه و يا صبحگاهان از قبيله مىروى و چه چيزى بر تو است به جهت منتظر ماندنت . »
و چه اينكه استفهام تصديقى باشد كه بعد از همزه « أم » متصله ذكر نمىگردد مانند قول كميت در مدح اهل البيت عليهم السّلام :
« طربت و ما شوقا إلى البيض أطرب * و لا لعبا منّي ، و ذو الشيب يلعب » « 5 »
هامش
( 1 ) - نهج البلاغة : ح 447 / 1295 .
( 2 ) - شرح شواهد المغني : 1 / 23 .
( 3 ) - معلقات سبع عبارتند از : معلقه امرء القيس ، طرفة بن العبد ، زهير بن أبي سلمى ، لبيد ، عمر و بن كلثوم ، عنترة ، الحرث بن حلزة .
( 4 ) - اللباب : 317 .
( 5 ) - ديوان الكميت : 27 ، شرح شواهد المغني : 1 / 34 ، الخزانة : 1 / 267 ، همع الهوامع : 2 / 69 ، اللباب : 316 ، الأمالي لابن الشجرى : 1 / 267 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 1 / 20 .