نوع فعل داخل مىشود - در دو مطلب :
1 - بودن « أن » داخل بر ماضى و امر ، همان « أن » مصدريه داخل بر مضارع باشد .
جمهور نحويين قائل به يكى بودن و عين هم بودن اين دو هستند ، ولى ابن طاهر از نحويين اندلس و يكى از تلاميذ ابن خروف ، قائل به غيريت و عين هم نبودن اين دو است و مىگويد : « أن » داخل بر فعل امر و ماضى همانند « أن » داخل بر مضارع مصدريه نيست . و دو دليل براى اثبات ادعاى خود اقامه كرده است :
الف : همانا « أن » كه داخل بر مضارع مىشود ، فعل مضارع را از حيث زمان تبديل به استقبال مىكند ، و هركلمهاى كه فعل مضارع را تبديل به استقبال كند ، داخل بر غير مضارع نمىشود ، بنابراين « أن » داخل بر مضارع ، داخل بر ماضى و امر نمىشود ، مانند : « سين ، سوف ، لن » بر اين اساس اگر در عبارتى « أن » بر فعل ماضى يا امر آمد ، حرف مصدريه ناصبه كه بر فعل مضارع مىآيد ، نيست .
ب : همانا « أن » كه داخل بر ماضى و امر مىشود ، اگر همان « أن » مصدريه ناصبه بود ، حتما حكم مىشد به اينكه موضع و محل فعل ماضى و امر منصوب است ، همانطور كه اگر « إن » شرطيه داخل بر ماضى شود ، حكم به جزم محل آن مىشود ، در حالى كه هيچكدام از نحويين قائل به نصب موضع اين دو فعل بعد از « أن » نشدهاند ، كه اين خود كاشف از عدم ناصبه و مصدريه بودن « أن » داخل بر اين دو فعل و عدم هم صنفى آن با « ان » داخل بر مضارع است .
و الجواب عن الأوّل : جواب از دليل اوّل اين است كه اين دليل تمام نيست ، زيرا نون تأكيد ، فعل مضارع را به استقبال تبديل مىكند ، لكن اختصاص به آن ندارد ، و به فعل امر نيز بهطور بسيار شايع و زياد ملحق مىشود .
و عن الثاني : جواب از دليل دوّم اين است كه حكم به جزم محل فعل ماضى بعد از « إن » شرطيه مىشود ، زيرا كه او تأثير بر معناى فعل ماضى مىگذارد و آن را تبديل به استقبال مىكند به همين جهت از حيث اعراب در محل آن تأثيرگذارده و
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — صفحة 221
مساهمون: غلامعلى صفايى
ص٢٢١