متن و أمّا تفصيل فهو غالب حالها كما تقدّم في آية البقرة و من ذلك قول أمير المؤمنين عليه السّلام « ألا و قد امرني اللّه بقتال أهل البغي و النكث و الفساد في الأرض فأمّا الناكثون فقد قاتلت و أمّا القاسطون فقد جاهدت و أمّا المارقة فقد دوّخت » « 1 » و قد يترك تكرارها استغناء . . .
شرح يكى از خصوصيات سهگانهء معنوى « أمّا » ، تفصيل است كه مطلب مجمل و سربستهاى را كه در كلام سابق مذكورا يا مقدّرا است ، باز و روشن مىكند و چون با دسته دستهكردن آن مجمل اين كار صورت مىگيرد ، بايد براى هردسته يك « أمّا » آورد مانند آيهاى كه در سورهء البقرة در اوّل بحث ذكر گرديد كه در مقام بيان كيفيت برخورد مردم با مثالهاى قرآنى است . زيرا تا قبل از « أمّا » در آيه
« إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها »
براى مخاطب اين ذهنيت ايجاد مىشود كه مردم چگونه با مثالهاى قرآن - كه خداوند مىفرمايد : ابائى به ذكر آنها نيست - برخورد مىكنند ، اين خود مجمل بحث است ، و « أمّا » مىآيد و آنها را دو دسته مىكند و خصوصيات هرگروه را روشن مىكند و آن مجمل را تفصيل مىدهد « أمّا الّذين آمنوا فيعلمون أنّه الحقّ من ربّهم و أمّا الّذين كفروا فيقولون ما ذا أراد اللّه بهذا مثلا » .
و نمونهء ديگر براى اينكه « أمّا » داراى معناى تفصيل است ، آن كلام امير المؤمنين عليه السّلام مذكور در متن است كه در بيان جهاد با گروههاى سهگانه ناكثين « پيمانشكنان » و قاسطين « جائرين و ظالمين » و مارقين « خوارج » مىباشد .
تا قبل از « أمّا » در ذهن شنونده ، يك اجمال ايجاد مىشود كه بعد از فرمان خداوند به جهاد با اين سه گروه ، شما چه كرديد و متكلم با « أمّا » متعدد مىآيد و آن را توضيح و تفصيل مىدهد . « دوّخت » به معناى « ذليل گرداندم » است .
همانطور كه بيان شد اصل اوّلى در « أمّا » وقتى كه داراى معناى تفصيل است ،
هامش
( 1 ) - نهج البلاغة : ط 234 / 810 .