صفت دارد يك درهم نيست . و معلوم است كه هرده درهمى ، يك درهم نيست .
متن الثانية : تفارق « إلّا » هذه « غيرا » من وجهين :
أحدهما : أنّه لا يجوز حذف موصوفها ، لا يقال . . .
شرح 2 - دومين مسأله ، پيرامون فرق « إلّا » وصفيه با « غير » است ، بعد از آنكه اين دو از چند ناحيه باهم وجه تشابه دارند : اوّلا هردو اسمند ، ثانيا هردو داراى يك معنا هستند و ثالثا در جملات وصف قرار مىگيرند ، ولى اين دو از دو ناحيه باهم متمايزند :
1 - جايز نيست حذف موصوف « إلّا » به همين علّت گفته نمىشود : « جاءني إلّا زيد » بلكه همواره با ذكر موصوف استعمال مىشود « ما جائني رجل إلّا زيد » ولى حذف موصوف « غير » صحيح است و گفته مىشود « جاءني غير زيد » كه در اصل « جاءني رجل غير زيد » بوده است .
2 - توصيف با « إلّا » وقتى جايز است كه بتوان به جاى آن « إلّا » استثنائيه قرار داد و در جمله از حيث نحوى هيچ اشكالى پيش نيايد ، به همين جهت جايز است استعمال « إلّا » وصفيه در مثل : « عندي درهم إلّا دانق » زيرا جايگزينى « إلّا » استثنائيه به جاى آن صحيح است ، چون مستثنى منه « درهم » نسبت به « دانق » عام و كلّ است زيرا هر درهم ، شش دانق است چنان كه ابن منظور « 1 » به اين نكته تصريح كرده است لكن ممتنع است وقوع « إلّا » وصفيه در مثل : « عندي درهم إلّا جيّد » چون آن جايگزينى صحيح نيست ، زيرا مستثنى منه « درهم » نسبت « جيد » عام نيست ، تا بشود استثناء كرد به دليل اينكه « درهم » مفرد بوده و در سياق نفى نيست تا عام باشد و شامل درهم جيّد و غير جيّد شود ، و به صورت كلّ هم نيست تا بشود يك جزء از آن استثناء كرد ولى « درهم غير جيّد » جايز است .
هامش
( 1 ) - لسان العرب : 10 / 105 .